چندعالَمی و نسبت آن با اثبات‌گرایی، طبیعت‌گرایی و الحاد

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
زهرا درخشانی 1
محمدحسین نامجو 2
جلال پیکانی 3
1 دانشجوی دکتری فلسفه دین، گروه الهیات، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
2 دانشیار پژوهشکده نجوم، پژوهشگاه دانش‌های بنیادی (IPM)، تهران، ایران.
3 استاد گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
10.30497/prr.2026.250235.2113
چکیده
چندعالَمی یکی از موضوعات مهم در کیهان‌شناسی مدرن است که بحث‌های پردامنه‌ای را در حوزه‌های مختلف، از علوم طبیعی تا فلسفه و الهیات، در پی داشته است. به طور خاص، گروهی از نویسندگان چندعالَمی را نظریه‌ای ملحدانه دانسته و با این دیدگاه، له یا علیه آن موضع‌گیری کرده‌اند. در این مقاله، ابتدا به معرفی چندعالَمی می‌پردازیم، به صورتی که از دقت علمی کافی برخوردار باشد، و استدلال می‌کنیم انگیزه کافی برای در نظر گرفتن چندعالَمی به عنوان یک نظریه علمی وجود دارد. سپس استدلال می‌کنیم چندعالَمی نه تنها نظریه‌ای ملحدانه نیست، و تعارضی با خداباوری ندارد، بلکه می‌توان از آن علیه برخی دیدگاه‌های فلسفیِ ناظر به علم که رنگ‌وبوی الحاد دارند استفاده کرد. به طور خاص، بحث می‌کنیم چطور چندعالَمی اصالت و کفایت تجربه در دیدگاه اثبات‌گرایی و همچنین جنبه‌های هستی‌شناختیِ طبیعت‌گرایی و ادعای رایج استلزام منطقی رسیدن به آن از طریق علم را به چالش می‌کشد. در ادامه به تقابل ادعایی بین چندعالَمی و «تنظیم ظریف از طریق طراحی هوشمند» نیز اشاره می‌کنیم و می‌گوییم، بر خلاف دیدگاه غالب در این حوزه، چنین تقابلی، اگر به معنای رقابت بین الحاد و خداباوری -به جای رقابت دو نظریه علمی- تلقی شود، نه تنها مورد نیاز خداباوران نیست، بلکه می‌تواند منجر به ضرر غیرضرور برای آنها شود. با تعمیم بحث به آنچه به طور کلی در علم می‌گذرد، نتیجه می‌گیریم به دلیل هدف‌گذاری علم در رسیدن به «تبیین کافی» و نه لزوماً «تبیین کامل»، عدم ارجاع و توجه به برخی روابط علّی -از جمله موارد مربوط به خداوند- نمی‌تواند به معنای عدم وجود چنین روابطی تفسیر شود.
کلیدواژه‌ها
اثبات‌گرایی
چندعالَمی
طبیعت‌گرایی روش‌شناختی
طبیعت‌گرایی هستی‌شناختی
الحاد علمی
موضوعات

عنوان مقاله English

Multiverse and its Implications for Positivism, Naturalism, and Atheism

نویسندگان English

Zahra Derakhshani 1
Mohammad Hossein Namjoo 2
Jalal Peykani 3
1 Ph.D. Candidate in Philosophy of Religion, Department of Theology, Payame Noor University, Tehran, Iran.
2 Associate Professor, School of Astronomy, The Institute for Research in Fundamental Sciences (IPM), Tehran, Iran.
3 Professor, Department of Islamic Philosophy and Kalam, Payame Noor University, Tehran, Iran.
چکیده English

The multiverse is a pivotal subject in modern cosmology, triggering extensive debates across diverse disciplines, ranging from the natural sciences to philosophy and theology. In particular, some scholars have characterized the multiverse as an atheistic theory, taking stances either in favor of or against the multiverse based on this attitude. This paper first introduces the multiverse concept with sufficient scientific rigor, arguing that there is adequate motivation to treat it as a legitimate scientific theory. Subsequently, we argue that the multiverse is not merely a non-atheistic theory—in the sense of not inherently contradicting theism—but can also be utilized to challenge certain atheistically-inclined philosophical perspectives on science. Specifically, we examine how the multiverse challenges empiricism, as a basis for positivism, as well as the ontological naturalism and the common claim of its logical entailment from science. Furthermore, we briefly discuss the debate over whether the multiverse hypothesis or an “intelligent designer” is a preferred explanation for “fine-tuning for life.” We argue that, contrary to the prevailing view, treating the situation as a competition between atheism and theism—rather than as a competition between two scientific theories—is not only unnecessary, especially for theists, but may even be counterproductive. By generalizing these arguments to the broader aims of science, we conclude that—since the objective of science is to achieve “sufficient explanation,” not necessarily “complete explanation”—the absence of reference to certain causal relations—including those involving God—in the scientific explanation cannot be interpreted as evidence of the non-existence of such relations.

کلیدواژه‌ها English

positivism
methodological naturalism
multiverse
ontological naturalism
scientific atheism
زارع، روزبه. 1401. «نقشه مفهومی علم‌گرایی و برخی مفاهیم مرتبط با آن». ذهن 89: 127-157.
زارع، روزبه. 1403. «علم و الهیات: طبیعی‌گرایی روش‌شناختی و جهان‌بینی توحیدی». ذهن 97: 5-37.
زرگر، زهرا، ابراهیم آزادگان، و لطف‌الله نبوی. 1396. «اصل بستار علی فیزیک، حلقه واسط طبیعت‌گرایی روش‌شناختی و طبیعت‌گرایی متافیزیکی». روش‌شناسی علوم انسانی 23 (4): 231-255.
معصومی، سعید. 1392. «چندجهانی در فیزیک و تبعات فلسفی آن». ذهن 14 (2): 157-210.
معصومی، سعید، مهدی گلشنی، و محمدمهدی شیخ جباری. 1392. «چندجهانی و آزمون‌پذیری». فلسفه علم 3 (2): 73-98.
نریمانی، نیما. 1400. «طبیعت‌گرایی روش‌شناختی در علم». فلسفه علم 11 (1): 251-278.
Azhar, Feraz, Alan H. Guth, and Mohammad Hossein Namjoo. 2026. “Probabilistic Inference in Very Large Universes.” Physical Review D 113 (12): 123518. https://link.aps.org/doi/10.1103/n3lg-b1x6.
Barbour, Ian. 1990. Religion in an Age of Science. Harper San Francisco.
Barrow, John D., and Frank J. Tipler. 1986. The Anthropic Cosmological Principle. Clarendon Press.
Bylica, and Sagan. 2008. “God, Design, and Naturalism: Implications of Methodological Naturalism in Science for Science-Religion Relation.” Pensamiento 64 (242): 621-38.
Carroll, Sean M. 2005. “Why (Almost All) Cosmologists Are Atheists.” Faith and Philosophy 22 (5): 622–35.
Carroll, Sean M. 2012. “Does the Universe Need God?” In The Blackwell Companion to Science and Christianity, edited by J. B. Stump and A. G. Padgett. Wiley-Blackwell.
Carroll, Sean M. 2018. “Beyond Falsifiability: Normal Science in a Multiverse.” arXiv:1801.05016. https://arxiv.org/abs/1801.05016.
Collins, Robin. 2007. “The Multiverse Hypothesis: A Theistic Perspective.” In Universe or Multiverse?, edited by Bernard Carr. Cambridge University Press.
Corey, Michael Anthony. 1993. God and the New Cosmology: The Anthropic Design Argument. Rowman & Littlefield.
Draper, Paul. 2005. “God, Science, and Naturalism.” In The Oxford Handbook of Philosophy of Religion, edited by William J. Wainwright. Oxford University Press.
Ellis, George F. R. 2007. “Issues in the Philosophy of Cosmology.” In Philosophy of Physics, edited by Jeremy Butterfield and John Earman. Elsevier.
Ellis, George F. R. 2014. “On the Philosophy of Cosmology.” Studies in History and Philosophy of Modern Physics 46: 5–23.
Ellis, George F. R., U. Kirchner, and W. R. Stoeger. 2003. “Multiverses and Physical Cosmology.” Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 347 (3): 921–936.
Feyerabend, Paul. 1975. Against Method. New Left Books.
Forrest, Barbara. 2000. “Methodological Naturalism and Philosophical Naturalism: Clarifying the Connection.” Philo 3 (2): 7–29.
Friedrich, Simon. 2021. Multiverse Theories: A Philosophical Perspective. Cambridge University Press.
Guth, Alan H. 1981. “Inflationary Universe: A Possible Solution to the Horizon and Flatness Problems.” Physical Review D 23 (2): 347–356.
Guth, Alan H. 1997. The Inflationary Universe: The Quest for a New Theory of Cosmic Origins. Addison-Wesley.
Guth, Alan H. 2007. “Eternal Inflation and Its Implications.” Journal of Physics A: Mathematical and Theoretical 40 (25): 6811–6821.
Halvorson, Hans. 2016. “Why Methodological Naturalism?” In The Blackwell Companion to Naturalism, edited by Kelly James Clark. John Wiley & Sons.
Harrison, Peter. 2020. “Naturalism and the Success of Science.” Religious Studies 56 (2): 274–291.
Kalelioğlu, Uğur Berk. 2020. The Contemporary Critique of Positivism: The Issues of Replicability and Universality. Uğur Berk Kalelioğlu.
Kincheloe, Joe L., and Kenneth Tobin. 2009. “The Much Exaggerated Death of Positivism.” Cultural Studies of Science Education 4 (3): 513–528.
Linde, Andrei. 2017. “A Brief History of the Multiverse.” Reports on Progress in Physics 80 (2): 022001.
Manson, Neil A., ed. 2003. God and Design: The Teleological Argument and Modern Science. Routledge.
Page, Don N. 2010. “Does God So Love the Multiverse?” In Science and Religion in Dialogue, edited by Melville Y. Stewart. Wiley-Blackwell.
Papineau, David. 2020. “Naturalism.” In The Stanford Encyclopedia of Philosophy, edited by Edward N. Zalta. Summer 2020 ed. Metaphysics Research Lab, Stanford University.
Pennock, Robert T. 1999. Tower of Babel: The Evidence against the New Creationism. MIT Press.
Polkinghorne, John. 1998. Belief in God in an Age of Science. Yale University Press.
Popper, Karl R. 1962. Conjectures and Refutations: The Growth of Scientific Knowledge. Basic Books.
Popper, Karl R. 2005. The Logic of Scientific Discovery. Taylor & Francis e-Library.
Ruse, Michael. 2005. “Methodological Naturalism under Attack.” South African Journal of Philosophy 24 (1): 44–60.
Ruse, Michael. 2014. “The Naturalist Challenge to Religion.” In Philosophy of Religion: Selected Readings, 5th ed., edited by Michael L. Peterson, William Hasker, Bruce Reichenbach, and David Basinger. Oxford University Press.
Scott, Charles E. 1998. “‘Science and Religion,’ ‘Christian Scholarship,’ and ‘Theistic Science’: Some Comparisons.” Reports of the National Center for Science Education 18 (2): 20–22.
Swinburne, Richard. 1968. “The Argument from Design.” Philosophy 43 (165): 199–212.
Vilenkin, Alex, and Delia Perlov. 2017. Cosmology for the Curious. Springer International Publishing.
Weinberg, Steven. 1993. The First Three Minutes: A Modern View of the Origin of the Universe. Basic Books.
Weinberg, Steven. 2025. Steven Weinberg: A Life in Physics. Cambridge University Press.
پژوهش‌نامه فلسفه دین (نامه حکمت)

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 28 مهر 1405