کثرت‌گرایی فقهی، الگوی پایه برای تأسیس و توسعه کثرت‌گرایی دینی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده
استاد گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
10.30497/prr.2026.250323.2117
چکیده
کثرت‌گرایی فقهی، به عنوان یکی از مهم‌ترین دستاوردهای نظری در تاریخ اندیشه اسلامی، این پرسش اساسی را مطرح می‌سازد که آیا می‌توان این الگو را از قلمرو فقه به عرصه اعتقادات و کلام نیز تعمیم داد؟ این پژوهش با روش تحلیلی-تطبیقی، ضمن بررسی مبانی معرفت‌شناختی و کلامی نظریات «تخطئه» (در سنت امامیه) و «تصویب» (در میان اهل سنت)، استدلال می‌کند که اولاً کثرت‌گرایی فقهی‌ای که مستند به نظریه تخطئه است، ریشه در پذیرش امکان خطای فقیه در عین تلاش روشمندِ وی دارد؛ ثانیاً دلایل عقلی نظریه تخطئه ــ از جمله تفکیک حقیقت از فهم حقیقت، اصل عدالت الهی (قبح عقاب بلا بیان)، حجیت به مثابه منجِّز و معذِّر، و خطاپذیری غیرمعصوم ـ قابلیت تعمیم به حوزه اعتقادات را دارند. در مقابل، دیدگاه تصویب به دلیل لوازم نسبی‌گرایانه و محذورات عقلی (مانند اجتماع نقیضین و ترجیح بلامرجح) ظرفیت تعمیم ندارد. یافته اصلی پژوهش گویای آن است که با تکیه بر اخلاق باور و اخلاق الهی، می‌توان به یک نوع کثرت‌گرایی اعتقادی و کلامی راه یافت و می‌توان قبول کرد، متکلم نیز همچون فقیه، پس از تلاش‌های روشمندانه و بَذل وُسع معرفتی خود به باورهایی موجه دست می‌یابد و در صورت خطای غیرعمدی معذور و دارای حجت است. این رویکرد، ضمن پاسداشت حقیقت واحد دینی و نیز نشان دادن الگوی قابل قبول برای کثرت‌گرایی دینی، زمینه‌ساز گفتگوی سازنده و همزیستی مسالمت‌آمیز میان مذاهب اسلامی و نیز ادیان مختلف در عصر حاضر می‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Jurisprudential Pluralism as the Foundational Paradigm for the Development of Religious Pluralism

نویسنده English

Jahangir Masoudi
Professor, Department of Islamic Philosophy and Wisdom, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
چکیده English

Jurisprudential pluralism, as one of the most consequential theoretical achievements in the history of Islamic thought, raises a fundamental question: can this paradigm be extended beyond the domain of jurisprudence (fiqh) into the spheres of doctrine (iʿtiqādāt) and speculative theology (kalām)? Employing an analytical–comparative method, the present study examines the epistemological and theological foundations of the doctrines of juristic fallibility (takhṭiʾa, prevalent in the Imami tradition) and juristic infallibility (taṣwīb, the position affirming the correctness of every qualified mujtahid, prevalent in the Sunni tradition), and advances two principal arguments. First, jurisprudential pluralism—insofar as it is predicated upon the theory of takhṭiʾa—is rooted in the recognition that the jurist (faqīh) is liable to error notwithstanding the methodological rigor of his endeavor. Second, the rational grounds undergirding takhṭiʾa—among them the distinction between truth itself and the apprehension of truth, the principle of divine justice (the rational repugnance of punishment in the absence of prior declaration (qubḥ al-ʿiqāb bilā bayān)), the concept of authoritativeness (ḥujjiyya) as binding (munajjiz) and excusing (muʿadhdhir), and the fallibility of the non-infallible persons—are susceptible of extension to the doctrinal domain. The taṣwīb position, by contrast, lacks such capacity for extension on account of its relativist entailments and the rational impasses it generates—chief among them the conjunction of contradictories (ijtimāʿ al-naqīḍayn) and preference without a preponderating ground (tarjīḥ bilā murajjiḥ). The study's central finding is that, on the basis of the ethics of belief and a theistic ethics, the speculative theologian (mutakallim), no less than the jurist, having exhausted his epistemic capacity, is—in the event of unintentional error—excused (maʿdhūr) and in possession of an authoritative proof (ḥujja). This approach, while safeguarding the singular truth of religion, lays the groundwork for constructive dialogue and peaceful coexistence among the Islamic schools of thought in the contemporary age.

کلیدواژه‌ها English

jurisprudential pluralism, religious pluralism, juristic fallibility (takhṭiʾa)
juristic infallibility (taṣwīb)
ethics of belief
آب‌سواران، حسن. ۱۳۹۴. «واقعیت دیدگاه اصولیان اهل سنت در مسئله تصویب و ریشه‌های آن». مطالعات اسلامی: فقه و اصول ۴۷ (۲): ۹–۳۰.
آخوند خراسانی، محمدکاظم. ۱۴۰۹ ق. کفایة الأصول. مهر.
اصفهانی، محمدحسین. ۱۳۷۴. نهایة الدرایة فی شرح الکفایة. ج ۲. مؤسسه سیدالشهداء.
انصاری، مرتضی. ۱۴۱۹ ق. فرائد الأصول. ج ۲. مجمع الفکر الإسلامی.
بروجردی عبده، محمد. ۱۳۴۱. مبانی حقوق اسلامی. انتشارات دانشگاه تهران.
ترکاشوند، احسان، و اکبر میرسپاه. ۱۳۸۹. «تفسیری نو از اعتباریات علامه طباطبائی». معرفت فلسفی ۸ (۱): ۲۵–۵۴.
جابری اربابی، محمدعلی. ۱۳۹۶. «تکفیر در روایات شیعه؛ حقیقت یا تهمت؟». معرفت ۲۶ (۳): ۶۷–۸۲.
جوادی، محسن. ۱۳۷۴. «جاودانگی اصول اخلاقی». معرفت ۴ (۴): ۲۲–۲۶.
جوادی آملی، عبدالله. ۱۳۹۸. منزلت عقل در هندسه معرفت دینی. اسراء.
سبحانی، جعفر. ۱۴۲۱ ق. مفاهیم القرآن. به قلم جعفر الهادی. مؤسسه امام صادق.
صافی گلپایگانی، لطف‌الله. ۱۳۹۱. سلسله مباحث امامت و مهدویت. دفتر تنظیم و نشر آثار آیت‌الله العظمی صافی گلپایگانی.
طباطبایی، محمدحسین. ۱۳۸۷. مجموعه رسائل. ج ۲. به کوشش سید هادی خسروشاهی. بوستان کتاب.
علیدوست، ابوالقاسم. ۱۳۸۵. «امکان فهم مصالح و مفاسد مورد نظر شارع». حقوق اسلامی ۲ (۸): ۳۹–۶۰.
غزالی، ابوحامد محمد. بی‌تا. المستصفی من علم الأصول. تحقیق حمزة بن زهیر حافظ. شرکة المدینة المنورة.
قدامه، عبدالله بن احمد. ۱۳۹۷. روضة الناظر وجنة المناظر فی أصول الفقه علی مذهب الإمام أحمد بن حنبل. ج ۲. تقدیم و توضیح محمد إسماعیل. مؤسسه الریان.
گرجی، ابوالقاسم. ۱۳۹۳. «تصویب». در دانشنامه جهان اسلام، ج ۷. بنیاد دائرة المعارف اسلامی.
محقق داماد، سید مصطفی. ۱۳۸۸. «تخطئه و تصویب از نظر غزالی و اصولیین امامی». جاویدان خرد ۷ (۱۰): ۱۱۱–۱۳۰.
مظفر، محمدرضا. ۱۳۷۰. أصول الفقه. نشر اسماعیلیان.
واعظ الحسینی، محمد سرور. ۱۴۲۰ ق. مصباح الأصول: تقریرات درس آیة اللّه الخوئی. ج ۳. مؤسسه إحیاء آثار الإمام الخوئی.
هوشنگی، حسین. ۱۳۸۹. «تخطئه و تصویب». در دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج ۱۴. مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.