نقد تحلیلی اشکالات برهان اعتماد در اثبات عصمت انبیاء

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده
مرتضی حسین زاده
استادیار گروه فلسفه، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران.
10.30497/prr.2026.249141.2054
چکیده
عصمت انبیاء از موضوعات اصلی علم کلام شیعی است و نقشی تعیین‌کننده در اعتبار وحی و مشروعیت رسالت دارد. در میان دلایل عقلی اثبات عصمت، «برهان اعتماد» به دلیل اتکا بر اصلی روان‌شناختی-اجتماعی جایگاه ویژه‌ای دارد. این برهان بیان می‌کند که تحقق کامل هدف نبوت در گرو اعتماد مطلق به پیامبر است، اعتمادی که صرفاً با عصمت کامل در باور، احکام و رفتار حاصل می‌شود. پژوهش حاضر با روش تحلیلی-انتقادی، مهم‌ترین نقدهای وارد بر این برهان را بررسی می‌کند. نخستین نقد، امکان تحقق اعتماد بدون عصمت کامل است که مبتنی بر تشبیه پیامبران به علما یا متخصصان غیرمعصوم بوده و با توجه به تفاوت‌های اساسی در مأموریت، امکان سنجش خطا و دامنه اثر «قیاس مع‌الفارق» به شمار می‌آید. نقد دوم، استلزام جبر از عصمت است که با تفکیک میان «امتناع بالذات» و «امتناع بالغیر» پاسخ داده شده و بیان می‌شود که عصمت اوج کمال اختیاری ناشی از علم شهودی و محبت الهی است و به معنای سلب اراده نیست. نقد سوم، محدود بودن دامنه اثباتی برهان نسبت به مدعاست که با تبیین جامعیت ملکه نفسانی عصمت در همه شرایط رفع می‌شود؛ حتی گناه در خلوت یا پیش از بعثت، اعتماد عمومی و شأن رسالت را مخدوش می‌کند و پیامبران از آغاز معصوم بوده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد برهان اعتماد توان اثبات عصمت جامع انبیاء را در ابعاد شرعی، معرفتی و اجتماعی دارد. این برهان ضمن آشکار کردن ضرورت عقلی عصمت، در برابر نقدها استوار مانده و مبنایی معتبر برای دفاع از عصمت همه‌جانبه انبیاء فراهم می‌آورد.
کلیدواژه‌ها
عصمت
انبیاء
نبوت
برهان اعتماد
موضوعات

عنوان مقاله English

Analytical Critique of Objections to the Argument from Trust in Proving Prophetic Infallibility

نویسنده English

Morteza Hoseinzadeh
Assistant Professor, Department of Philosophy, Faculty of Humanities, University of Zanjan, Zanjan, Iran.
چکیده English

Prophetic infallibility is a central issue in Shiʿi theology and plays a decisive role in the credibility of revelation and legitimacy of prophethood. Among rational arguments for infallibility, the “Argument from Trust” is significant because it rests on a psychological and social principle: the purpose of prophethood can be fully realized only when people have absolute trust in the prophet, and such trust requires complete infallibility in belief, religious rulings, and conduct. Using an analytical-critical method, this study examines three major objections to this argument. The first claims that trust is possible without complete infallibility by comparing prophets with non-infallible scholars or experts. This analogy is invalid, since prophets differ fundamentally in mission, verifiability of error, and scope of influence. The second objection holds that infallibility entails compulsion. In response, the study distinguishes essential impossibility from extrinsic impossibility and argues that infallibility is the perfection of free will, arising from intuitive knowledge and divine love, not a denial of agency. The third objection concerns the argument’s limited evidential scope. This is answered by explaining infallibility as a firmly rooted moral disposition operative in all circumstances; even private sins or pre-prophetic faults would undermine public trust and prophetic dignity. The findings show that the Argument from Trust can establish the comprehensive infallibility of prophets in religious, epistemic, and social dimensions.

کلیدواژه‌ها English

infallibility
prophets
prophethood
Argument from Trust
ابن بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق). ۱۴۱۳ ق. من لا یحضره الفقیه. ج. ۱. مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر. 1420 ق. تفسیر القرآن العظیم. به تحقیق سامی بن محمد سلامة، جلد ۱-۸. دار طیبة للنشر والتوزیع.
اترک، حسین. ۱۳۹۹. «بررسی و نقد براهین نقض غرض و اعتماد در اثبات عصمت انبیاء». پژوهشنامه فلسفه دین ۱۸ (۱): ۲۱۷-۲۳۹.
آل یاسین، محمدحسن. ۱۴۱۳ ق. أصول الدین. مؤسسه آل یاسین.
آمدی، سیف‌الدین. ۱۴۲۳ ق. أبکار الأفکار فی أصول الدین. تحقیق احمد محمد مهدی. دار الکتب.
آیت‌اللهی، حمیدرضا. 1400. «موجه بودن باور متداول به خداوند بر اساس معرفت‌شناسیِ مبتنی بر شنیده‌های اطمینان‌یافته». پژوهشنامه فلسفه دین (نامه حکمت) 19(1): 227-246.
آیت‌اللهی، حمیدرضا. 1401. «امکانات جدید برون‌گرایی معرفت‌شناختی برای فلسفه دین و مواجهه با چالش تنوع ادیان». پژوهش‌های فلسفی-کلامی 24(2): 53-72.
تفتازانی، سعدالدین. ۱۴۰۹ ق. شرح المقاصد. تحقیق و تعلیق عبدالرحمن عمیره. الشریف الرضی.
جوادی آملی، عبدالله. ۱۳۸۱الف. تفسیر قرآن به قرآن. اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. ۱۳۸۱ب. وحی و نبوت در قرآن. اسراء.
حسین‌زاده، مرتضی. 1۴0۴. «نقش معجزه و عصمت در حجیت گواهی نبوی: تحلیل معرفت‌شناختی دیدگاه خواجه نصیرالدین طوسی». جستارهای فلسفه دین 14(1): 1-24.
حسین‌زاده، مرتضی. ۱۴۰۵. «نقد تحلیلی اشکالات برهان نقض غرض در اثبات عصمت». پژوهش‌های مابعدالطبیعی ۷ (۱): ۲۷۵-۳۰۰.  
حسینی شیرازی، سید محمد. ۱۴۱۰ ق. القول السدید فی شرح التجرید. دار الإیمان.
حمود، جمیل. ۱۴۲۱ ق. الفوائد البهیة فی شرح عقائد الإمامیة. مؤسسة الأعلمی.
ربانی گلپایگانی، علی، و سید کریم واعظ حسینی. ۱۳۹۳. «منشأ عصمت». کلام اسلامی ۹۰: ۵۱-۷۷.
سبحانی، جعفر. ۱۳۸۳. منشور جاوید. ج. ۱. مؤسسة الإمام الصادق (ع).
سبحانی، جعفر. 1۴21 ق. الأضواء علی عقائد الشیعة الإمامیة. مؤسسة الإمام الصادق (ع).
شریف مرتضی، علی بن حسین. ۱۹۹۸ م. أمالی المرتضی. دار الفکر العربی.
شیخ طوسی، محمد بن حسن. ۱۳۸۲ ش. تلخیص الشافی. تحقیق حسین بحرالعلوم. انتشارات المحبین.
شیخ مفید، محمد بن محمد. ۱۴۱۳-الف. النکت الاعتقادیة. المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
شیخ مفید، محمد بن محمد. ۱۴۱۳-ب. أوائل المقالات فی المذاهب و المختارات. المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
شیخ مفید، محمد بن محمد. ۱۴۱۳-ج. عدم سهو النبی. المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
طباطبایی، سید محمدحسین. ۱۴۱۷ ق. المیزان فی تفسیر القرآن. دفتر انتشارات اسلامی.
طوسی، خواجه نصیرالدین. ۱۴۰۷ ق. تجرید الاعتقاد. دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
عبیدلی، سید عمیدالدین. ۱۳۸۱ ش. إشراق اللاهوت فی نقد شرح الیاقوت. تصحیح علی‌اکبر ضیائی. میراث مکتوب.
علامه حلی، حسن بن یوسف. ۱۴۱۳ ق. کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. تحقیق و تعلیق حسن حسن‌زاده آملی. مؤسسة النشر الإسلامی.
علامه حلی، حسن بن یوسف. ۱۹۸۲ م. نهج الحق و کشف الصدق. تعلیقات عین‌الله حسنی ارموی. دار الکتاب اللبنانی.
علامه مجلسی، محمدباقر. ۱۴۰۴ ق. بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. ج. ۱-۷۰. مؤسسة الوفاء.
فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله. ۱۴۰۵ ق. إرشاد الطالبین إلی نهج المسترشدین. تحقیق سید مهدی رجائی. کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله. ۱۴۱۲ ق. الاعتماد فی شرح واجب الاعتقاد. تحقیق ضیاءالدین بصری. مجمع البحوث الإسلامیة.
فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله. ۱۴۲۲ ق. اللوامع الإلهیة فی المباحث الکلامیة. تحقیق و تعلیق شهید قاضی طباطبایی. دفتر تبلیغات اسلامی.
فخر رازی، محمد بن عمر. ۱۴۲۰ ق. مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر). ج. ۱-۳۲. دار إحیاء التراث العربی.
قاضی عبدالجبار. ۱۹۶۲-۱۹۶۵ م. المغنی فی أبواب التوحید والعدل. تحقیق جورج قنواتی. الدار المصریة.
قرطبی، محمد بن احمد. ۱۳۸۴ ش. الجامع لأحکام القرآن. تصحیح احمد عبدالعلیم البردونی. دار إحیاء التراث العربی.
محمدی ری‌شهری، محمد. ۱۳۹۰ ش. فلسفه وحی و نبوت. دار الحدیث.
Earman, John. 1992. Bayes or Bust? A Critical Examination of Bayesian Confirmation Theory. MIT Press.
Hardin, Russell. 2002. Trust and Trustworthiness. Russell Sage Foundation.
McCrae, Robert R., and Paul T. Costa. 2008. Personality in Adulthood: A Five-Factor Theory Perspective. 2nd ed. Guilford Press.
Reason, James. 1990. Human Error. Cambridge University Press.
پژوهش‌نامه فلسفه دین (نامه حکمت)

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 28 مهر 1405