تحلیل تطبیقی «خلع بدن» در حکمت اشراق و «تجربه خروج از بدن» در رویکردهای تجربی معاصر

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
حمیده ایمانی 1
مجید احسن 2
1 طلبه سطح چهار رشته حکمت، حوزه علمیه رفیعة المصطفی، تهران، ایران.
2 استادیار فلسفه اسلامی، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات، معارف اسلامی و ارشاد، دانشگاه امام صادق علیه‌السلام، تهران، ایران.
10.30497/prr.2026.249445.2074
چکیده
پدیده جدایی آگاهی از کالبد فیزیکی یکی از مرموزترین و در عین حال پایدارترین تجارب بشری در طول تاریخ بوده است. در این مقاله دو رویکرد مهم به این موضوع به صورت تحلیلی تطبیق داده می‌شوند. از یک سو، «خلع بدن» (موت ارادی) در حکمت اشراق، به منزلۀ یک «مَلَکه روحانی»، اوج سلوک حکمی و ارادی و اکثراً فعالانه محسوب می‌شود؛ از سوی دیگر، «تجربه خروج از بدن» در رویکردهای تجربی معاصر اغلب به منزلۀ یک «رخداد طبیعی»، انفعالی و تصادفی توصیف می‌شود. مسئله اصلی پژوهش این است که در پرتو تحلیل این دو رویکرد، تمایزات ماهوی این دو پدیده به رغم برخی شباهت‌های ظاهری تبیین شود. این تبیین، که با رویکرد توصیفی-تحلیلی و به نحو تطبیقی صورت گرفته، نشان می‌دهد «خلع بدن» در اندیشه سهروردی کنشی فعال، ارادی، غایتمند و کاملاً مندرج در یک نظام متافیزیکی منسجم است و می‌تواند به «یقین» معرفتی نیز بینجامد. در مقابل، «تجربه خروج از بدن»، مطابق تحلیل رویکردهای تجربی معاصر، پدیده‌ای عمدتاً انفعالی، فاقد غایت و معلق در یک «خلأ تفسیری» میان داده‌های عصب‌شناختی (نیازمند پدیدارشناسی عصبی) و رویکردهای واقع‌گرایانه است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که تفاوت اصلی این دو تحلیل در چهار محور کلیدی قابل طرح است: (۱) عاملیت (ارادی در برابر انفعالی)، (۲) غایتمندی (معرفت‌محور در برابر بی‌هدف)، (۳) هستی‌شناسی (سفر عمودی به عالم مثال در برابر سفر افقی در جهان فیزیکی)، و (۴) قدرت تبیین (ظرفیت الگوی سهروردی برای رفع بن‌بست‌های رویکرد واقع‌گرایانه).
کلیدواژه‌ها
خلع بدن
تجربه خروج از بدن
حکمت اشراق
رویکردهای تجربی معاصر
موضوعات

عنوان مقاله English

Comparative Analysis of “Mystical Disembodiment” (Khalʿ al-Badan) in Illuminationist Philosophy and “Out-of-Body Experience” in Contemporary Empirical Approaches

نویسندگان English

Hamideh Emani 1
Majid Ahsan 2
1 PhD-level Seminary Student in Philosophy (Ḥikmah), Rafi‘a al-Mustafa Seminary, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor of Islamic Philosophy, Faculty of Theology, Islamic Studies and Guidance, Imam Sadiq University, Tehran, Iran.
چکیده English

The phenomenon of the separation of consciousness from the physical body has been one of the most mysterious and, at the same time, most enduring human experiences throughout history. This paper compares two important approaches in this regard. On the one hand, “mystical disembodiment” (also called voluntary death) in the illuminationist, as a spiritual habitus, is considered the culmination of a willful, philosophical wayfaring and is predominantly active and agentive. On the other hand, “out-of-body experience” (OBE) in contemporary empirical approaches is often described as a “natural occurrence”, passive and accidental. The main issue of the research is to analyze these two approaches and explain the essential differences between them, despite their apparent similarities. This analysis, which was carried out with a descriptive-analytical approach and in a comparative manner, showed that “mystical disembodiment” in Suhrawardi’s thought is an active, voluntary, teleological act and is completely included in a coherent metaphysical system that can also lead to epistemic “certainty”. In contrast, the “out-of-body experience”, according to the analysis of contemporary empirical approaches, is a largely passive phenomenon, devoid of teleology, and suspended in an “interpretive vacuum” between neurological data (requiring neurophenomenology) and realist approaches. The results of the research show that the main difference between these two analyses can be proposed in four key axes: 1. agency (voluntary versus passive), 2. teleology (epistemically oriented versus purposeless), 3. ontology (vertical journey to the Mundus Imaginalis versus horizontal journey in the physical world), and 4. explanatory power (the capacity of Suhrawardi’s model to resolve the deadlocks of the realist approach).

کلیدواژه‌ها English

mystical disembodiment (khalʿ al-badan)
out-of-body experience (OBE)
Illuminationist Philosophy
contemporary empirical approaches
اقبالی، آزاده، و هادی وکیلی. ۱۳۸۶. «تجربه‌های عرفانی مرگ از منظر مطالعات NDE». قبسات ۴۶: 131-146.
امین رضوی، مهدی. 1391. سهروردی و مکتب اشراق. ترجمه مجدالدین کیوانی. نشر مرکز.
دینانی، غلامحسین. 1400. شعاع اندیشه و شهود در فلسفه سهروردی. انتشارات حکمت.
سهروردی، شهاب‌الدین یحیی. 1375. مجموعه مصنفات شیخ اشراق. تصحیح و مقدمه هانری کربن، سید حسین نصر و نجفقلی حبیبی، دوره ۴ جلدی. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
سهروردی، شهاب‌الدین یحیی. 1396. رسالة الطیر. شرح و نگارش بهمن صادقی مزده. انتشارات مولی.
صادقی مزده، بهمن. 1399. تجلی حکمت خسروانی در فلسفه اشراق. انتشارات شعیبی.
عباس‌زاده، مهدی. 1398. نظام معرفت‌شناسی سهروردی. پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
کثیری، منصور. ۱۴۰۲. «دلالت آتوسکوپی بر اثبات وجود بُعد غیرمادی انسان». معرفت کلامی ۱۴(۱): ۱۲۹-140.
مطهری، مرتضی. 1377. مجموعه آثار. جلد ۷. انتشارات صدرا.
مولدون، سیلوان، و هروارد کرینگتون. 1375. برون‌فکنی کالبد اختری. ترجمه مهران کندری. چاپ دوم. نشر میترا.
هاراری، کیت، و پاملا واینتروب. 1386. پرواز روح در ۳۰ روز. ترجمه رضا جمالیان. نشر درسا.
یزدان‌پناه، سید یدالله. 1391. حکمت اشراق: گزارش، شرح و سنجش دستگاه فلسفی شیخ شهاب‌الدین سهروردی. جلد ۲. پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، و انتشارات سمت.
Alvarado, C. S. 1997. “Mapping the Characteristics of Out-of-Body Experiences.” Journal of the American Society for Psychical Research 91: 15–32.
Aspell, J. E., and O. Blanke. 2009. “Understanding the Out-of-Body Experience from a Neuroscientific Perspective.” In The Neurology of Consciousness, edited by S. Laureys and G. Tononi. Academic Press.
Berkovich-Ohana, A., Y. Dor-Ziderman, J. Glicksohn, and A. Goldstein. 2013. “Alterations in the Sense of Time, Space, and Body in the Mindfulness-trained Brain: A Neurophenomenologically-guided MEG Study.” Frontiers in Psychology 4. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2013.00912/.
Bernasconi, Fosco, Eva Blondiaux, Giulio Rognini, Herberto Dhanis, Laurent Jenni, Jevita Potheegadoo, Masayuki Hara, and Olaf Blanke. 2022. “Neuroscience Robotics for Controlled Induction and Real-Time Assessment of Hallucinations.” Nature Protocols 17 (12): 2966–2989. https://doi.org/10.1038/s41596-022-00737-z/.
Blackmore, S. J. 1982. Beyond the Body: An Investigation of Out-of-the-Body Experiences. Heinemann.
Blanke, O., S. Ortigue, T. Landis, and M. Seeck. 2002. “Stimulating Illusory Own-Body Perceptions.” Nature 419 (6904): 269–70.
Campillo-Ferrer, T., A. Alcaraz-Sánchez, E. Demšar, H.-P. Wu, M. Dresler, J. Windt, and O. Blanke. 2024. “Out-of-Body Experiences in Relation to Lucid Dreaming and Sleep Paralysis: A Theoretical Review and Conceptual Model. Neuroscience & Biobehavioral Reviews 163. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2024.105770/.
Cardeña, E., and R. J. Pekala. 2014. “Research on the Physiological Effects of Altered States of Consciousness.” In Varieties of Anomalous Experience: Examining the Scientific Evidence, 2nd ed., edited by E. Cardeña, S. J. Lynn, and S. Krippner. American Psychological Association.
Green, C. E. 1968. Out-of-the-Body Experiences. Hamish Hamilton.
Hiromitsu, K., N. Shinoura, R. Yamada, and A Midorikawa. 2020. “Dissociation of the Subjective and Objective Bodies: Out-of-body Experiences Following the Development of a Posterior Cingulate Lesion. Journal of Neuropsychology 14(1): 183–92. https://doi.org/10.1111/jnp.12199/.
Lopez, C., and M. Elzière. 2018. “Out-of-Body Experience in Vestibular Disorders: A Prospective Study of 210 Patients with Dizziness.” Cortex 104: 193–206.
Moix, J., J. Nieto, and A. Y. De la Rua. 2025. Out-of-Body Experiences: Interpretations through the Eyes of Those Who Live Them. Frontiers in Psychology 16. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2025.1566679/.
Monroe, R. A. 1971. Journeys Out of the Body. Doubleday.
Monroe, R. A. 1994. Ultimate Journey. Doubleday.
Osis, K., and E. Haraldsson. 1977. At the Hour of Death. Avon.
Palmer, J. 1979. “A Community Mail Survey of Psychic Experiences.” Journal of the American Society for Psychical Research 73: 221–51.
Parnia, Sam, Tara Keshavarz Shirazi, Jignesh Patel, et al. 2023. “AWAreness during REsuscitation-II: A Multi-Center Study of Consciousness and Awareness in Cardiac Arrest.” Resuscitation 191: 109903. https://doi.org/10.1016/j.resuscitation.2023.109903
Sellers, J. 2018. The Multi-Dimensional Traveller: A Guide to Out-of-Body Experiences. Jessica Kingsley Publishers.
Tart, C. T. 1968. “A Psychophysiological Study of Out-of-the-Body Experiences in a Selected Subject.” Journal of the American Society for Psychical Research 62(1): 3–27.
Tart, C. T. 1998. “Six Studies of Out-of-the-Body Experiences.” Journal of Near-Death Studies 17 (2): 73–99.
Velikovsky, J. T. 2025. Phenomenology of the Self: From Neuroscience to Metaphysics. Oxford University Press.