گوهرشناسی‌های منتهی به تعین‌زدایی از دین

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده
علی‌رضا شجاعی‌زند
دانشیار گروه جامعه‌شناسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
10.30497/prr.2026.247923.1988
چکیده
گوهرشناسی دین را می‌توان یکی از گام‌های لازم و مفید در راستای موضوع‌شناسی قلمداد کرد، حرکتی که در صورت تداوم و قرار گرفتن در مسیر درست، می‌توانست در تعدیل و اصلاح رویکردهای تحویلیِ غالب مؤثر افتد و به ترمیم و تقویت رشته‌های مختلف دین‌پژوهی کمک کند. این تلاش اما، به دلیل خاستگاه و زمینه‌هایی که در مسیحیت و غرب مدرن داشت، در مسیری افتاد که مغایر با اغراض نخستینِ آن بود و بیش از افراز آن از مقولات نزدیک و برجسته‌سازی وجوه تمایز، به تعین‌زدایی از ادیان دامن ‌زد. ادامۀ این روند علاوه بر سلب عینیت از مطالعات دین، تمایزات مهم میان ادیان را هم نادیده می‌گیرد و به سست شدن و انقراض دانشی کمک می‌کند که خود از آن تغذیه کرده و اعتبار گرفته است. از نتایج دیگرِ ابرام بر ادامۀ این روند، تغییر در غایات بوده است و انتقال از موقعیت شناختن دین‌ به نوعی از ساختن دین.
کلیدواژه‌ها
گوهر دین
تجربۀ دینی
تحویل‌گرایی
دین‌شناسی
دین‌سازی
موضوعات

عنوان مقاله English

Studies on the Core of Religion Leading to the De-identification of Religion

نویسنده English

Alireza Shojaeizand
Associate Professor, Department of Sociology, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
چکیده English

Study on the core of religion can be considered one of the necessary and beneficial steps in the direction of subject identification. A movement that, if continued and placed on the right path, could be effective in moderating and correcting the prevailing reductionist approaches and help to repair and strengthen various fields of study of religion. However, this endeavor, stemming from its roots in Christianity and modern West, took a course that was at odds with its original purposes. Rather than distinguishing it from similar categories and emphasizing the aspects of distinction, it promoted the de-identification of religions. Continuing this trend not only deprives objectivity from studies of religion, but also disregards the significant distinctions among religions, leading to the weakening and eventual extinction of the knowledge that it has fed on and from which it has gained its credibility. Another consequence of persisting in this trend is a change in purposes, moving from a position of understanding religion to a kind of constructing religion.

کلیدواژه‌ها English

core of religion
religious experience
reductionism
understanding religion
constructing religion
اتو، رودلف. ۱۳۸۰. مفهوم امر قدسی. ترجمه همایون همتی. تهران: نقش جهان.
اسمارت، نینیان. ۱۳۸۳. تجربه دینی بشر. ۲ مجلد. ترجمه محمد محمدرضایی و ابوالفضل محمودی. تهران: سمت.
اقبال لاهوری، محمد. ۱۳۴۶. احیای فکر دینی در اسلام. ترجمه احمد آرام. تهران: مؤسسه فرهنگی منطقه‌ای-۱.
الیاده، میرچا. ۱۳۷۲. دین‌پژوهی. ۲ مجلد. ترجمه بهاءالدین خرمشاهی. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
بهشتی، احمد. ۱۳۸۱. «گوهر و صدف دین: کدام دین؟». ماهنامه مکتب اسلام، شماره ۱۰.
پترسون، مایکل، و دیگران. ۱۳۷۷. عقل و اعتقاد دینی. ترجمه احمد نراقی و ابراهیم سلطانی. تهران: طرح نو.
پراودفوت، وین. ۱۳۷۷. تجربه دینی. ترجمه عباس یزدانی. قم: طه.
تیلور، چارلز. ۱۳۸۹. تنوع دین در روزگار ما: دیداری دوباره با ویلیام جیمز. ترجمه مصطفی ملکیان. تهران: شور.
جوادی آملی، عبدالله. ۱۳۷۹. «گوهر و صدف دین». پاسدار اسلام، شماره ۲۲۵.
جیمز، ویلیام. ۱۳۹۳. تنوع تجربه دینی. ترجمه حسین کیانی. تهران: حکمت.
دباغ، سروش. ۱۳۸۶. «تعبد و مدرن بودن». مدرسه ۲، شماره ۴: ۶۳-۶۵.
دورکیم، امیل. ۱۳۸۳. صور بنیانی حیات دینی. ترجمه باقر پرهام. تهران: نشر مرکز.
سروش، عبدالکریم. ۱۳۷۸. «اصناف دین‌ورزی». ماهنامه کیان ۹، شماره۵۰.
سروش، عبدالکریم، و دیگران. ۱۳۸۱. سنت و سکولاریسم. تهران: مؤسسه فرهنگی صراط.
شجاعی‌زند، علی‌رضا. ۱۳۹۲. «ذات‌انگاری دین». جستارهای فلسفه دین ۲، شماره ۳: ۸۱-۱۱۱.
شجاعی‌زند، علی‌رضا. ۱۳۹۴. «ضرورت و امکان سنجش دین‌داری». مطالعات اجتماعی ایران ۹، شماره ۳: ۱۱۰-۱۳۱.
شجاعی‌زند، علی‌رضا. ۱۳۹۸. «تحویل‌گرایی در مطالعات جامعه‌شناختی دین». قبسات ۲۴، شماره ۹۱: ۵۹-۹۶.
صدر، سید موسی. ۱۳۸۱. «گوهر ادیان در گزارش قرآن». پژوهش‌های قرآنی ۸، شماره ۳۱: ۳۲-۵۳.
طباطبایی، سید محمدحسین. ۱۳۳۴-۱۳۵۱. المیزان. دوره ۴۰ جلدی. ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی. قم: دارالعلم.
طباطبایی، سید محمدحسین. ۱۳۸۷. اصول فلسفه و روش رئالیسم. قم: بوستان کتاب.
غزالی، محمد. ۱۳۶۴. أیها الولد. ترجمه باقر غباری بناب. تهران: جهاد دانشگاهی.
کانت، ایمانوئل. ۱۴۰۰. نقد عقل عملی. ترجمه انشاءالله رحمتی. تهران: سوفیا.
کیوپیت، دان. ۱۳۷۶. دریای ایمان. ترجمه حسن کامشاد. تهران: طرح نو.
مجتهدشبستری، محمد. ۱۳۷۹. نقدی بر قرائت رسمی از دین. تهران: طرح نو.
مدرسی، محمدتقی. ۱۳۷۱. مبانی عرفان اسلامی. ترجمه محمدصادق پرهیزکار. قم: کانون نشر اندیشه‌های اسلامی.
مزلو، آبراهام اچ. ۱۳۸۶. زندگی در اینجا و اکنون: هنر زندگی متعالی. ترجمه مهین میلانی. تهران: فراروان.
مزلو، آبراهام اچ. ۱۳۸۷. مذاهب، ارزش‌ها و تجربه‌های والا. ترجمه علی‌اکبر شاملو. تهران: آگاه.
مطهری، مرتضی. ۱۳۸۹. کلیات علوم اسلامی. ج ۲، کلام، عرفان، حکمت عملی. تهران: صدرا.
ملکیان، مصطفی. ۱۳۸۵. «سازگاری معنویت و مدرنیته (گفتگو)». روزنامه شرق، شماره ۸۳۵، ۲۵ مرداد.
نراقی، احمد. ۱۳۷۸. رساله دین‌شناخت. تهران: طرح نو.
نصر، سید حسین. ۱۳۷۹. انسان و طبیعت. ترجمه عبدالرحیم گواهی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
واخ، یوآخیم. ۱۳۸۰. جامعه‌شناسی دین. ترجمه جمشید آزادگان. تهران: سمت.
وولف، دیوید ام. ۱۳۸۶. روان‌شناسی دین. ترجمه محمد دهقانی. تهران: رشد.
هگل، گئورگ فردریک. ۱۳۶۹. استقرار شریعت در مذهب مسیح. ترجمه باقر پرهام. تهران: آگاه.
هوردرن، ویلیام. ۱۳۶۸. راهنمای الهیات پروتستان. ترجمه طاطهوس میکائیلیان. تهران: علمی و فرهنگی.
هیک، جان. ۱۳۸۶. مباحث پلورالیسم دینی. ترجمه عبدالرحیم گواهی. تهران: علم.
Berger, Peter L. 1967. The Sacred Canopy: The Elements of a Sociological Theory of Religion. Garden City, NY: Doubleday.
DeJong, Gordon F., Joseph E. Faulkner, and Rex H. Warland. 1976. “Dimensions of Religiosity Reconsidered: Evidence from a Cross-Cultural Study.” Social Forces 54, no. 4: 866–89.
Fallding, Harold. 1974. The Sociology of Religion: An Explanation of the Unity and Diversity in Religion. New York: McGraw-Hill.
Feuerbach, Ludwig. [1841] 2008. The Essence of Christianity. Translated by George Eliot. New York: Cosimo.
Feuerbach, Ludwig. [1946] 1967. Lectures on the Essence of Religion. New York: Harper & Row.
Flower, J. Cyril. [1927] 2001. An Approach to the Psychology of Religion. London: Routledge.
Gilbert, Daniel T. 1991. “How Mental Systems Believe.” American Psychologist 46, no. 2: 107–19.
Glock, Charles Y. 1959. “The Religious Revival in America?” In Religion and the Face of America, edited by Jane Zahn. Berkeley: University Extension, University of California.
Glock, Charles Y., and Rodney Stark. 1965. Religion and Society in Tension. Chicago: Rand McNally.
Himmelfarb, Harold S. 1975. “Measuring Religious Involvement.” Social Forces 53, no. 4: 606–18.
James, William. 1982. The Varieties of Religious Experience. New York: Penguin Books.
Marett, Robert Ranulph. [1909] 1914. The Threshold of Religion. London: Methuen.
Paden, William E. 1994. Religious Worlds: The Comparative Study of Religion. Boston: Beacon Press.
Pargament, Kenneth I. 1997. The Psychology of Religion and Coping. New York: Guilford Press.
Roberts, Keith A. 1990. Religion in Sociological Perspective. Belmont, CA: Wadsworth.
Schleiermacher, Friedrich Daniel Ernst. [1799] 1996. On Religion: Speeches to Its Cultured Despisers. Translated by Richard Crouter. Cambridge: Cambridge University Press.
Smart, Ninian. 1996. Dimensions of the Sacred: An Anatomy of the World’s Beliefs. London: HarperCollins.
Spiro, Melford. 1966. “Religion: Problems of Definition and Explanation.” In Anthropological Approaches to the Study of Religion, edited by Michael Banton. London: Tavistock.
Stark, Rodney, and Charles Glock. 1970. American Piety: The Nature of Religious Commitment. Berkeley: University of California Press.
Stark, Rodney, and William Sims Bainbridge. 1980. “Towards a Theory of Religion: Religious Commitment.” Journal for the Scientific Study of Religion 19, no. 2: 114–28.
Tylor, Edward B. 1971. Religion in Primitive Society. Gloucester, MA: Peter Smith.