چندعالَمی و نسبت آن با اثبات‌گرایی، طبیعت‌گرایی و الحاد

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 مرکز تحصیلات تکمیلی دانشگاه پیام نور
2 پژوهشگاه دانش های بنیادی
3 گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
10.30497/prr.2026.250235.2113
چکیده
چندعالَمی یکی از موضوعات مهم در کیهانشناسی مدرن است که بحث‌های پردامنه‌ای را در حوزه‌های مختلف از علوم طبیعی تا فلسفه و الهیات به دنبال داشته است. بطور خاص، گروهی از نویسندگان، چندعالَمی را نظریه‌ای ملحدانه دانسته‌ و با این دیدگاه له یا علیه آن موضع‌گیری کرده‌اند.
در این مقاله، ابتدا به معرفی چندعالَمی بصورتی که از دقت علمی کافی برخوردار باشد می‌پردازیم و استدلال می‌کنیم انگیزه کافی برای در نظر گرفتن چندعالَمی بعنوان یک نظریه علمی وجود دارد. سپس استدلال می‌کنیم چندعالَمی نه تنها نظریه ملحدانه، به معنای تعارض داشتن آن با خداباوری نیست، بلکه می‌توان از آن علیه برخی دیدگاه‌های فلسفیِ ناظر به علم که رنگ‌وبوی الحاد دارند استفاده کرد. بطور خاص، بحث می‌کنیم چطور چندعالَمی اصالت و کفایت تجربه در دیدگاه اثبات‌گرایی و همچنین جنبه‌های هستی‌شناختیِ طبیعت‌گرایی و ادعای رایج استلزام منطقی رسیدن به آن از طریق علم را به چالش می‌کشد.
در ادامه اشاره‌ای نیز به تقابل ادعایی بین چندعالَمی و «تنظیم ظریف از طریق طراح هوشمند» کرده و بیان می‌کنیم برخلاف دیدگاه غالب در این حوزه، چنین تقابلی اگر به معنای رقابت بین الحاد و خداباوری– به جای رقابت دو نظریه علمی– تلقی شود، نه تنها مورد نیاز خداباوران نیست بلکه می‌تواند منجر به ضرر غیر ضرور برای آن‌ها شود.
با تعمیم بحث به آنچه بطور کلی در علم می‌گذرد، نتیجه می‌گیریم بدلیل هدف‌گذاری علم در رسیدن به «تبیین کافی» و نه لزوماً «تبیین کامل» عدم ارجاع و توجه به برخی روابط علّی – از جمله خداوند– نمی‌تواند بمعنای عدم وجود چنین روابطی تفسیر شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Multiverse and its Implications for Positivism, Naturalism, and Atheism

نویسندگان English

Zahra Derakhshani 1
Mohammad Hossein Namjoo 2
Jalal Peykani 3
1 Payame Noor University
2 School of Astronomy, Institute for Research in Fundamental Sciences (IPM), Tehran, Iran, P.O. Box 19395-5531
3 Payame Noor University
چکیده English

The multiverse is a pivotal subject in modern cosmology, triggering extensive debates across diverse disciplines, ranging from the natural sciences to philosophy and theology. In particular, some scholars have characterized the multiverse as an atheistic theory, taking stances either in favor of or against the multiverse based on this attitude. This paper first introduces the multiverse concept with sufficient scientific rigor, arguing that there is adequate motivation to treat it as a legitimate scientific theory. Subsequently, we argue that the multiverse is not merely a non-atheistic theory—in the sense of not inherently contradicting theism—but can also be utilized to challenge certain atheistically-inclined philosophical perspectives on science. Specifically, we examine how the multiverse challenges empiricism, as a basis for positivism, as well as the ontological naturalism and the common claim of its logical entailment from science. Furthermore, we briefly discuss the debate over whether the multiverse hypothesis or an “intelligent designer” is a preferred explanation for “fine-tuning for life.” We argue that, contrary to the prevailing view, treating the situation as a competition between atheism and theism—rather than as a competition between two scientific theories—is not only unnecessary, especially for theists, but may even be counterproductive. By generalizing these arguments to the broader aims of science, we conclude that—since the objective of science is to achieve "sufficient explanation,” not necessarily "complete explanation”—the absence of reference to certain causal relations—including those involving God— in the scientific explanation cannot be interpreted as evidence of the non-existence of such relations.

کلیدواژه‌ها English

Positivism
Methodological Naturalism
Multiverse
Ontological Naturalism
Scientific Atheism

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 28 مهر 1405