واکاوی یک تئودیسۀ ترکیبی در مدرسۀ میرزای اصفهانی: مطالعۀ موردی محمدحسین عصار

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده
محمد حسین کلاهی
دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی، مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران، تهران، ایران.
10.30497/prr.2026.248287.2014
چکیده
«تئودیسه» به نظریه‌ای گفته می‌شود که معتقد است وجود شر در عالم هیچ گونه ناسازگاری با قدرت و خیرخواهی مطلق خداوند ندارد. اگر این نظریه تنها به سازگاری شرور طبیعی بپردازد، آن را «تئودیسۀ شرّ طبیعی» می‌نامند. نوشتار حاضر بر آن است تا تئودیسۀ شرّ طبیعی محمدحسین عصار را تقریر و ارزیابی کند که با یک واسطه شاگرد میرزا مهدی اصفهانی بوده و به دنبال تئودیسه‌ای است که نیازی به مبانی وجودشناختی فلسفۀ صدرایی نداشته باشد. وی با بازتعریف شرّ «طبیعی» و «اخلاقی» و تأکید بر تفکیک معناشناختی و وجودشناختی میان آنها تلاش دارد تا نشان دهد که شرور بر سه قسم‌اند: فقط طبیعی، فقط اخلاقی، طبیعی و اخلاقی؛ به طوری که شرّ طبیعی صرفاً یک امر تکوینی و فاقد ارزش است. او سپس چنین قضاوت می‌کند که آفریدن قسم اوّل هیچ‌ گونه مشکل اخلاقی و تنافی با خیرخواهی خداوند ندارد. تئودیسۀ او بیش از همه با نظریۀ «دلایل پنهان» تطبیق می‌کند، چرا که او معتقد است حکمت‌های خلقت شرّ طبیعی برای انسان قابل کشف نیست، مگر به مقداری که خدا برای او آشکار می‌سازد. به علاوه، دیدگاه او با عناصری از «اختیارگرایی» و نظریۀ «خیرخواهی مشروط الهی» تکمیل می‌شود. وی معتقد است اولاً تمام شرور طبیعی که به دست خدا آفریده می‌شود، ابتنای غیرمستقیم به فعل مخلوق مختار دارد و ثانیاً خدا در همۀ شرایط برای همگان خیرخواه نیست.
کلیدواژه‌ها
شرّ طبیعی
تئودیسه
مسئلۀ شر
مدرسۀ میرزا مهدی اصفهانی
محمدحسین عصار
موضوعات

عنوان مقاله English

Explicating a Composite Theodicy in the School of Mirza Mahdi Isfahani: The Case of Mohammad Hossein Assar

نویسنده English

Mohammd-Hossein Kolahi
Ph.D. Candidate in Islamic Philosophy and Theology, Iranian Research Institute of Philosophy, Tehran, Iran.
چکیده English

This paper presents a critical exposition of the theodicy of natural evil as formulated by Mohammad Hossein Assar, a prominent contemporary thinker within the School of Mirza Mahdi Isfahani. Assar constructs a theological framework that deliberately eschews the ontological foundations of Sadrian philosophy. The cornerstone of his argument is a radical semantic and ontological redefinition of "natural" versus "moral" evil. He delineates a tripartite typology—purely natural, purely moral, and hybrid—whereby he defines purely natural evil as an axiologically neutral, ontic (takwīnī) event. This re-conceptualization allows him to assert that the divine creation of such phenomena is entirely consistent with God’s benevolence. Assar’s solution culminates in a composite theodicy integrating three distinct strands of thought. At its core is a "Hidden Reasons" theodicy, which posits that the ultimate divine wisdom (ḥikma) behind natural suffering remains largely inaccessible to human cognition, apart from that which God reveals. This foundation is augmented by, first, an extended Libertarian framework that uniquely implicates creaturely free will in the genesis of all natural evils, and second, a doctrine of "Conditional Divine Benevolence," which contends that God’s goodwill is not universally or unconditionally bestowed upon all humankind.

کلیدواژه‌ها English

natural evil
theodicy
the problem of Evil
the school of Mirza Mahdi Isfahani
Mohammad Hossein Assar
قرآن کریم.
ابن بابویه (صدوق)، محمّد بن علی. 1400 ق. الأمالی. بیروت: الأعلمی.
ابن بابویه (صدوق)، محمّد بن علی. 1404 ق. التوحید. تصحیح و تعلیق سیّد هاشم حسینی طهرانی. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی.
اصفهانی، مهدی. بی‌تا. فی صورة عالم التشریع. تقریرات دروس به قلم محمود تولایی. نسخۀ خطی. مشهد: کتابخانۀ آستان قدس رضوی، شمارۀ 12454.
انصاری، مرتضی. 1383. مطارح الأنظار. تقریرات دروس به قلم ابوالقاسم کلانتری. چاپ دوم. قم: مجمع الفکر الإسلامی.
بحرانی، علی بن میثم. 1434 ق. قواعد المرام فی علم الکلام. کربلاء: العتبة الحسینیة.
پترسون، مایکل، و دیگران. 1390. عقل و اعتقاد دینی: درآمدی بر فلسفۀ دین. چاپ هفتم. تهران: طرح نو.
پورمحمدی، نعیمه، و دیگران. 1402. دربارۀ شر. چاپ چهارم. قم: طه.
خراسانی، محمّدکاظم. 1407 ق. فوائد الأصول. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
رازی، فخرالدین محمّد بن عمر. 1411 ق. المحصّل. تحقیق حسین آتای. قاهره: مکتبة دار التراث.
زاگزبسکی، لیندا. 1394. فلسفۀ دین: درآمدی تاریخی. ترجمۀ شهاب‌الدین عباسی. تهران: پارسه.
سیوری، مقداد بن عبدالله. 1405 ق. إرشاد الطالبین إلی نهج المسترشدین. تحقیق سیّد مهدی رجائی. قم: انتشارات کتابخانۀ مرعشی.
طبری، محمد بن ابوالقاسم. 1420 ق. بشارة المصطفی لشیعة المرتضی. تحقیق جواد قیّومی. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی.
عصار، محمدحسین. 1399. عالم تشریع، شرور و بلایا. مقدّمۀ حسن طارمی راد. تدوین و تحقیق محمّدحسین کلاهی. تهران: نبأ.
عصار، محمدحسین. 1401. اختیار انسان در فلسفۀ اسلامی و معارف الهی. تدوین و تحقیق محمّدحسین کلاهی. تهران: نبأ.
عصار، محمدحسین. 1403. سمات و صفات الهی. تدوین و تحقیق محمّدحسین کلاهی. تهران: نبأ.
عصار، محمدحسین. 1404. غیریت حقیقی حق و خلق. تدوین و تحقیق محمّدحسین کلاهی. تهران: نبأ.
کشفی، عبدالرسول، و آرزو مشایخی. 1390. «بررسی نظریۀ دادباوری شرور طبیعی از منظر بروس رایشنباخ». پژوهشنامۀ فلسفۀ دین 9، شمارۀ 2: 113-133.
مطهری، مرتضی. 1395. عدل الهی. تهران: صدرا.
ملاصدرا (صدرالدین محمّد بن ابراهیم شیرازی). 1368. الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة. تعلیق محمدحسین طباطبایی. قم: مکتبة المصطفوی.
نائینی، محمدحسین. 1376. فوائد الأصول. تقریر محمدحسین کاظمینی. حاشیۀ آقا ضیاء عراقی. قم: جامعة المدرّسین.
The Holy Qur'an.
Ansari, Morteza. 2004. Matarih al-Anzar. 2nd ed. Transcribed by Abolqasem Kalantari. Qom: Majmaʿ al-Fikr al-Islami. [In Arabic]
Assar, Mohammad Hossein. 2020. The World of Legislation, Evils, and Calamities. Introduction by Hasan Taromi Rad, compiled and researched by Mohammad Hossein Kolahi. Tehran: Nabaʿ. [In Persian]
Assar, Mohammad Hossein. 2022. Human Free Will in Islamic Philosophy and Divine Teachings. Compiled and researched by Mohammad Hossein Kolahi. Tehran: Nabaʿ. [In Persian]
Assar, Mohammad Hossein. 2024. The Divine Signs and Attributes. Compiled and researched by Mohammad Hossein Kolahi. Tehran: Nabaʿ. [In Persian]
Assar, Mohammad Hossein. 2025. The True Otherness of Ḥaqq (God) and Khalq (Creation). Compiled and researched by Mohammad Hossein Kolahi. Tehran: Nabaʿ. [In Persian]
Bahrani, ʿAli ibn Maytham. 2013. Qawaʿid al-Maram fi ʿIlm al-Kalam. Karbala: al-ʿAtaba al-Husayniyya. [In Arabic]
Ibn Babawayh (al-Saduq), Muhammad ibn ʿAli. 1980. Al-Amali. Beirut: al-Aʿlami. [In Arabic]
Ibn Babawayh (al-Saduq), Muhammad ibn ʿAli. 1984. Al-Tawhid. Edited and annotated by Sayyid Hashim al-Husayni al-Tehrani. Qom: Muʾassasa al-Nashr al-Islami. [In Arabic]
Isfahani, Mahdi. n.d. Fi Sura ʿAlam al-Tashriʿ. Transcribed by Mahmud Tavalaʾi. Mashhad: Kitabkhanih-yi Astan-i Quds-i Razavi, no. 12454. [In Persian]
Kashfi, Abd-al-Rasoul, and Arezou Mashayekhi. 2011. “Critical Analysis of the Reichenbach’s Theory of Natural Evils Theodicy.” Philosophy of Religion Research 9, no. 2: 113–133. https://doi.org/10.30497/prr.2012.1051. [In Persian]
Khurasani, Muhammad Kazim. 1987. Fawaʾid al-Usul. Tehran: Vizarat-i Farhang va Irshad-i Islami. [In Arabic]
Motahhari, Morteza. 2016. Divine Justice. Tehran: Sadra. [In Persian]
Mulla Sadra (Sadr al-Din Muhammad ibn Ibrahim al-Shirazi). 1989. Al- Ḥikma al-Mutaʿaliya fi al-Asfar al-ʿAqliyya al-Arbaʿa. Annotated by Muhammad Husayn Tabatabaʾi. Qom: Maktaba al-Mustafawi. [In Arabic]
Naini, Muhammad Hossein. 1997. Fawaʾid al-Usul. Transcribed by Mohammad Hossein Kazemeyni, marginal notes by Agha Ziaʾeddin Araghi. Qom: Jamiʿa al-Mudarrisin. [In Arabic]
Peterson, Michael, et al. 2011. Reason and Religious Belief: An Introduction to the Philosophy of Religion. 7th ed. Tehran: Tarh-i Nuw. [In Persian]
Pourmohammadi, Naeimeh, et al. 2023. On Evil. 4th ed. Qom: Taha. [In Persian]
al-Razi, Fakhr al-Din Muhammad ibn ʿUmar. 1990. Al-Muhassal. Edited by Hüseyin Atay. Cairo: Maktaba Dar al-Turath. [In Arabic]
Suyuri, Miqdad ibn ʿAbd Allah. 1985. Irshad al-Talibin ila Nahj al-Mustarshidin. Edited by Sayyid Mahdi Rajaʾi. Qom: Intisharat-i Ketabkhanih-yi Marʿashi. [In Arabic]
Tabari, Muhammad ibn Abolqasem. 1999. Bisharat al-Mustafa li Shiʿa al-Murtada. Edited by Javad Qayyumi. Qom: Muʾassasa al-Nashr al-Islami. [In Arabic]
Zagzebski, Linda. 2015. Philosophy of Religion: A Historical Introduction. Translated by Shahab al-Din ʿAbbasi. Tehran: Parsih. [In Persian]
 
پژوهش‌نامه فلسفه دین (نامه حکمت)

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 17 خرداد 1405