نسبت اراده انسان با علیت و علم ازلی الهی: تبیینی نو از مسئله اختیار

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده
حسین سوزنچی
استاد گروه علوم اجتماعی، دانشگاه باقرالعلوم (ع)، قم، ایران.
10.30497/prr.2026.248062.2001
چکیده
راه‌حل رایج در فلسفه اسلامی برای مسئله اختیار از جنس راه‌حل‌هایی است که می‌خواهند در عین قبول عمومیت ضرورت علّی و علم ازلی الهی، محملی برای اراده پیدا کنند. اما در این راه‌حل، «نظام احسن» به «تنها نظام ممکن» فروکاسته و گویی بین علم و حکمت خداوند خلط و دست قدرت خداوند بسته می‌شود. به علاوه، در این مدل، تبیین اراده در آدمی تفاوتی جدی با تبیین اراده در حیوانات ندارد. در مقاله حاضر با روش تحلیل فلسفی و با مبنا قرار دادن نظریه «اوسعیت واقع از وجود» (قبول واقعیت برای جهان‌های ممکن)، و باز کردن محملی برای قبول ترجیحِ مبتنی بر اولویت به جای ضرورت، طرح متفاوتی از نظام احسن ارائه شده است که ضمن جدی گرفتن تفاوت بنیادین بین انسان و سایر موجودات، اختیار انسان به گونه‌ای تبیین شود که در عین قبول قاعدۀ «الشیء ما لم یجب لم یوجد» در درون هر یک از جهان‌های ممکن، و نفی شمول آن بر اراده کردن‌های خاص انسان، بتوان از وجود گزینه‌های مختلف پیش روی انسان، و امکان دست به انتخاب زدن میان آنها دفاع کرد. این تبیین جدید از مسئله اختیار، علاوه بر اینکه از اشکالات راه‌حل‌های سابق مصون است، توان حل برخی معضلات مانند مسئله بداء را نیز دارد.
کلیدواژه‌ها
جبر
علیت
علم خدا
اختیار
بداء
موضوعات

عنوان مقاله English

The Relation of Human Will to Causality and Divine Knowledge: A New Explanation of the Problem of Free Will

نویسنده English

Hosein Souzanchi
Professor, Department of Social Sciences, University of Baqir al-Olum, Qom, Iran.
چکیده English

The common solution in Islamic philosophy to the problem of free will is of the kind that, while accepting the generality of causal necessity and God's eternal knowledge, seeks to find a place for human will (al-irāda). However, in this solution, the "Best of All Possible Worlds" (al-niẓām al-aḥsan) is reduced to the "only possible world", as if a confusion has arisen between God's knowledge and His wisdom, and the scope of God's power is constrained. Moreover, in this model, the explanation of will in human beings does not differ significantly from the explanation of will in animals. In the present paper, employing the method of philosophical analysis and taking as its foundation the theory of "the extensiveness of reality beyond existence" (accepting reality for possible worlds), and by providing a ground for accepting preference based on priority (awlawiyya) instead of necessity (ḍarūra), a different conception of the Best of All Possible Worlds is presented. This conception, while taking seriously the fundamental difference between human beings and other creatures, explains human free will in such a way that, while accepting the principle "a thing, as long as it is not necessary, does not come into existence" (al-shayʾ mā lam yajib lam yūjad) within each possible world, and negating its applicability to specifically human acts of willing, it becomes possible to defend the existence of various options before the human being and the possibility of choosing among them. This new explanation of the problem of free will, in addition to being immune to the objections raised against previous solutions, is also capable of resolving certain difficulties such as the problem of badāʾ.

کلیدواژه‌ها English

determinism
causality
God's knowledge
free will
Badāʾ
ابن سینا، حسین بن علی. 1404 ق. الشفاء - الإلهیات. تصحیح سعید زائد و الأب قنواتی. قم: مرعشی نجفی.
ابن عربی، محیی‌الدین. بی‌تا. الفتوحات المکیه. بیروت: دار صادر.
اژه‌ای، محمدعلی، و امراله معین. 1387. «اختیار و جهان‌های ممکن از دیدگاه لایب‌نیتس». پژوهشهای فلسفی 2، شماره 205: 23-53.
اکبریان، رضا، و محمدمهدی کمالی. 1390. «علم اجمالی در عین کشف تفصیلی (تحلیل و نقد سه نظریه در مسئله علم خدا به اشیا)». معرفت فلسفی 8، شماره 4: ۱۰۱-۱۳۶.
حمیری، عبدالله بن جعفر. 1413 ق. قرب الإسناد. قم: مؤسسة آل البیت.
سبزواری، هادی. 1379. شرح المنظومة. تصحیح و تعلیق حسن حسن‌زاده آملی. تهران: نشر ناب.
سوزنچی، حسین. 1383. «مروری بر مسئله جبر و اختیار». فصلنامه رشد آموزش معارف اسلامی، شماره ۵۴.
سوزنچی، حسین. 1389. دوراهی‌های من: درآمدی بر مسئله جبر و اختیار. مشهد: آستان قدس رضوی.
سوزنچی، حسین. 1399. «فطرت به مثابه نظریه انسان‌شناسی رقیب برای علوم انسانی مدرن». آئین حکمت 12، شماره 44: ۷-۳8.
شجاری، مرتضی. 1379. «اعیان ثابته از دیدگاه ابن عربی و ملاصدرا». مقالات و بررسی‌ها ۶۷: 55-65.
صدر، محمدباقر. 1417 ق. بحوث فی علم الأصول. تقریرات محمود هاشمی شاهرودی. قم: موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت.
صدرالمتألهین شیرازی، محمد بن ابراهیم قوام. 1981 م. الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. بیروت: دار إحیاء التراث.
صدوق، محمد بن علی بن بابویه قمی. 1398 ق. التوحید. تحقیق هاشم حسینی. قم: جامعه مدرسین.
صدوق، محمد بن علی بن بابویه قمی. 1386 ق. علل الشرائع. نجف: مکتبة الحیدریة.
طبرسی، احمد بن علی. 1403 ق. الإحتجاج علی أهل اللجاج. تحقیق محمدباقر خرسان. مشهد: نشر مرتضی.
طباطبایی، محمدحسین. 1363. نهایة الحکمة. تعلیق محمدتقی مصباح یزدی. تهران: انتشارات الزهراء.
طباطبایی، محمدحسین. 1372. اصول فلسفه و روش رئالیسم، (همراه با پاورقی‌های مرتضی مطهری). تهران: صدرا.
طباطبایی، محمدحسین. 1417 ق. المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
عارفی، عباس. 1388. مطابقت صور ذهنی با خارج: پژوهشی درباره رئالیسم معرفت‌شناختی و ارزش شناخت. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
عسکری، امام حسن بن علی. 1409 ق. التفسیر المنسوب إلی الإمام الحسن بن علی العسکری (ع). قم: مدرسة الإمام المهدی.
کاپلستون، فردریک. 1380. تاریخ فلسفه، جلد چهارم، از دکارت تا لایبنیتس. ترجمه غلامرضا اعوانی. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی و انتشارات سروش.
کراجکی، محمد بن علی. 1410 ق. کنز الفوائد. تحقیق عبدالله نعمه. قم: دار الذخائر.
کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق. 1407 ق. الکافی. تحقیق علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
کیانی، امیرحسین، و زهره حسینی خامنه‌ای. 1400. «اعیان ثابته و جایگاه آن در علم پیشین الهی از دیدگاه ابن عربی و ملاصدرا». خردنامه صدرا 27، شماره 1: ۸۱-۸۸.
لایبنیتس، گوتفرید ویلهلم فون. 1372. مونادولوژی و چند مقاله فلسفی دیگر. ترجمه عبدالکریم رشیدیان. تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
مطهری، مرتضی. 1372. انسان و سرنوشت. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی. 1373. عدل الهی. تهران: صدرا.
مفید، محمد بن محمد. 1413 ق. الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد. قم: کنگره شیخ مفید.
مفیدی، حسین. 1401. «نفس‌الامر». المباحث (وبسایت)، 23 مهر 1401. https://almabahes.bahjat.ir/?p=16550.
مؤمنی، مصطفی. 1395. «تحلیل جایگاه و کارکرد صور مرتسمه در تفکر سینوی». اندیشه دینی 16، شماره 59: ۱۰۹-۱۲۸.
Akbariyan, Reza, and Mohammad Mahdi Kamali. 2026. “Non-detailed Knowledge with Detailed Unveiling; a Critique of Three Theories in God’s Knowledge of Things.” Ma`rifat Falsafi 8, no. 4: 101–136. [In Persian]
Arefi, Abbas. 2009. The Correspondence of Mental Images with External Reality: A Research on Epistemological Realism and the Value of Knowledge. Tehran: Sazman-i Intisharat-i Pazhouheshgah-i Farhang va Andishih-yi Islami. [In Persian]
Askari, Imam Hassan ibn 'Ali. 1989. Al-Tafsir al-Mansub ila al-Imam al-Hassan ibn ʿAli al-ʿAskari (AS). Qom: Madrasa al-Imam al-Mahdi. [In Arabic]
Avicenna. 1984. Al-Shifaʾ - al-Ilahiyyat. Edited by Sa'id Zayid and al-Ab Qanawati. Qom: Mar'ashi Najafi. [In Arabic]
Copleston, Frederick. 2001. A History of Philosophy, Vol. 4, From Descartes to Leibniz. Translated by Gholamreza Aavani. Tehran: Shirkat-i Intisharat-i 'Elmi va Farhangi va Intisharat-i Surush. [In Persian]
Ejei, Mohammad Ali, and Amrolla Moeen. 2008. “Freedom and the Possible Worlds from the Viewpoint of Leibniz.” Journal of Philosophical Investigations 2, no. 205: 23–53. [In Persian]
Hemayri, 'Abdullah ibn Ja'far. 1992. Qurb al-Isnad. Qom: Mu'assasa Al al-Bayt. [In Arabic]
Ibn Arabi, Muhyiddin. n.d. Al-Futuhat al-Makkiyya. Beirut: Dar Sadir. [In Arabic]
Karajaki, Muhammad ibn 'Ali. 1990. Kanz al-Fawaʾid. Edited by 'Abdullah Ni'mah. Qom: Dar al-Dhakha'ir. [In Arabic]
Kiani, Amirhossein, and Zohreh Hosaini Khamenei. 2022. “Immutable Archetypes and their Place in Divine Apriori Knowledge in the Eyes of Ibn ‘Arabī and Mullā Ṣadrā.” Kheradname-ye Sadra 27, no. 1: 81–88.
Kulayni, Muhammad ibn Ya'qub ibn Ishaq. 1987. Al-Kafi. Edited by 'Ali Akbar Ghaffari and Muhammad Akhundi. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyya. [In Arabic]
Leibniz, Gottfried Wilhelm von. 1956. Philosophical Papers and Letters. Translated and edited by L. E. Loemker. Dordrecht: Routledge.
Leibniz, Gottfried Wilhelm von. 1993. Monadology and Other Philosophical Essays. Translated by Abdolkarim Rashidian. Tehran: Intisharat wa Amuzish-i Inqelab-i Islami. [In Persian]
Leibniz, Gottfried Wilhelm von. 1998. Theodicy: Essays on the Goodness of God, the Freedom of Man and the Origin of Evil. Translated by E. M. Huggard. Chicago: Open Court.
Mofidi, Hossein. 2022. “The Veritable Reality (Nafs al-Amr).” Al-Mabahes (blog). October 15, 2022. https://almabahes.bahjat.ir/?p=16550. [In Persian]
Momeni, Mostafa. 2016. “An Analysis of the Status and Function of Imprinted Forms in Avicennian Thought.” Religious Thought 16, no. 59: 109–128. [In Persian]
Motahhari, Morteza. 1993. Human and Destiny. Tehran: Sadra. [In Persian]
Motahhari, Morteza. 1994. Divine Justice. Tehran: Sadra. [In Persian]
Mufid, Muhammad ibn Muhammad. 1992. Al-Irshad fi Maʿrifa Hujaj Allah ʿala al-ʿIbad. Qom: Kongirih-yi Shiykh-i Mufid. [In Arabic]
Mulla Sadra (Sadr al-Din Muhammad ibn Ibrahim al-Shirazi). 1981. Al-Hikma al-Mutaʿaliya fi al-Asfar al-ʿAqliyya al-Arbaʿa. Beirut: Dar Ihya' al-Turath. [In Arabic]
Sabzavari, Hadi. 2000. Sharh al-Manzuma. Edited and annotated by Hasan Hasanzadeh Amoli. Tehran: Nashr-i Nab. [In Arabic]
Sadr, Muhammad Baqir. 1996. Buhuth fi ʿIlm al-Usul. Transcribed by Mahmoud Hashemi Shahroudi. Qom: Mu'assisih-yi Da'irat al-Ma'arif-I Fiqh-i Islami bar Madhhab-i Ahl al-Bayt. [In Arabic]
Saduq, Muhammad ibn 'Ali ibn Babawayh al-Qummi. 1967. ʿIlal al-Sharaʾiʿ. Najaf: Maktaba al-Haydariyya. [In Arabic]
Saduq, Muhammad ibn 'Ali ibn Babawayh al-Qummi. 1979. Al-Tawhid. Edited by Hashim al-Husayni. Qom: Jami'a al-Mudarrisin. [In Arabic]
Shajari, Morteza. 2000. “Immutable Archetypes (Aʿyan al-Thabita) from the Perspective of Ibn 'Arabi and Mulla Sadra.” Maqalat wa Barrasiha 67: 55–65. [In Persian]
Souzanchi, Hosein. 2004. “A Review of the Problem of Determinism and Free Will.” Quarterly Journal of Rushd-i Amuzish-i Ma'arif-i Islami, no. 54. [In Persian]
Souzanchi, Hosein. 2010. My Dilemmas: An Introduction to the Problem of Determinism and Free Will. Mashhad: Astan-i Quds-i Razavi. [In Persian]
Souzanchi, Hosein. 2020. “Primordial Nature, Fiṭrah, as a Competitive Anthropological Theory Against the Modern Humanities.” Theosophia Practica 12, no. 44: 7–38. [In Persian]
Tabarsi, Ahmad ibn 'Ali. 1983. Al-Ihtijaj ʿala Ahl al-Lijaj. Edited by Muhammad Baqir Kharsan. Mashhad: Nashr-i Murtaza. [In Arabic]
Tabataba'i, Muhammad Husayn. 1984. Nihaya al-Hikma. Annotated by Muhammad Taqi Misbah Yazdi. Tehran: Intisharat-i al-Zahra'. [In Arabic]
Tabataba'i, Muhammad Husayn. 1993. The Principles of Philosophy and the Method of Realism. Marginal notes by Morteza Motahhari. Tehran: Sadra. [In Persian]
Tabataba'i, Muhammad Husayn. 1996. Al-Mizan fi Tafsir al-Qurʾan. Qom: Daftar-i Intisharat-i Islami-yi Jami'ih-yi al-Mudarrisin-i Huwzih-yi 'Ilmiyyih-yi Qom. [In Arabic]
پژوهش‌نامه فلسفه دین (نامه حکمت)

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 17 خرداد 1405