دانشگاه امام صادق علیه‌السلام پژوهش‌نامه فلسفه دین (نامه حکمت) 2228-6578 23 1 2025 03 21 The Place of Gnosis in the Ethical Theory of Ayatollah Javadi Amoli جایگاه معرفت در دیدگاه اخلاقی آیت‌الله جوادی آملی 1 11 77636 10.30497/prr.2025.244492.1832 FA حسین احمدی دانشیار، گروه فلسفه اخلاق، مرکز پژوهشی دائرةالمعارف علوم عقلی اسلامی، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایران. 0000-0002-8209-1860 Journal Article 2023 05 06 The purpose of ethics is one of the fundamental topics in moral philosophy, and Ayatollah Javadi Amoli has also addressed this issue. This study, using a descriptive-analytical method, examines his perspective on the subject. According to Ayatollah Javadi Amoli, gnosis (ma‘rifa) of divine truths constitutes the happiness (sa‘āda) of theoretical reason, while the happiness of practical reason lies in servitude (‘ubūdiyya) to God. Therefore, gnosis alone cannot be regarded as the sole factor in attaining happiness. Based on a semantic analysis of knowledge (‘ilm) and gnosis, and their distinction, he rejects the idea of God as a mere object of knowledge (ma‘lūm) and instead affirms His status as the object of gnosis (ma‘rūf). Thus, he assigns greater significance to gnosis over knowledge, particularly intuitive gnosis (al-ma‘rifa al-shuhūdīyya*), which he considers to have a stronger impact on achieving happiness. Ayatollah Javadi Amoli classifies knowledge into three levels: knowledge of certainty (‘ilm al-yaqīn), vision of certainty (‘ayn al-yaqīn), and reality of certainty (ḥaqq al-yaqīn). He defines knowledge of certainty as certain gnosis attained through acquired knowledge (al-‘ilm al-ḥuṣūlī), while vision of certainty, and reality of certainty belong to the domain of intuitive gnosis. In evaluating Ayatollah Javadi Amoli's perspective, it appears that cognition and inclination are the two primary factors in attaining happiness. Given its unique characteristics, intuitive gnosis can encompass both cognitive and inclinational dimensions in human beings. The extent to which an individual attains intuitive gnosis of God, corresponding to their existential capacity, determines the degree of their ultimate happiness. بحث از هدف اخلاق یکی از مباحث مهم در فلسفه اخلاق به حساب می‌آید که آیت‌الله جوادی آملی نیز به آن پرداخته است. این تحقیق به روش توصیفی-تحلیلی دیدگاه وی در این زمینه را بررسی می‌کند. آیت‌الله جوادی آملی معتقد است معرفت به معارف الهی سعادت عقل نظری است، و سعادت عقل عملی در عبودیت خداست. لذا نمی‌توان معرفت را تنها عامل دستیابی به سعادت دانست. بر اساس معناشناسی علم و معرفت و تمایز آنها، وی معلوم بودن خدا را مردود و معروف بودن وی را می‌پذیرد. لذا نقش معرفت را از علم پررنگ‌تر می‌داند، به خصوص معرفت شهودی که تأثیر بیشتری در حصول سعادت دارد. آیت‌الله جوادی آملی بر اساس تقسیم‌بندی معرفت به سه قسم علم الیقین، عین الیقین و حق الیقین، علم الیقین را معرفت یقینیِ حاصل از علم حصولی قلمداد می‌کند، اما عین الیقین و حق الیقین را از اقسام معرفت شهودی می‌داند. در مقام بررسی دیدگاه وی، به نظر می‌رسد با توجه به این که بینش و گرایش دو عامل اصلی حصول سعادت هستند، می‌توان چنین معتقد شد که معرفت شهودی به دلیل ویژگی‌هایش می‌تواند دربردارندۀ هر دو عامل بینشی و گرایشی در انسان قلمداد شود و میزان دستیابی به معرفت شهودی نسبت به خداوند متعال که متناسب با وسعت وجودی هر شخص حاصل می‌شود، میزان سعادت آن فرد را تعیین می‌کند.

https://prrj.isu.ac.ir/article_77636_97daf1e340d0f9203d63924f967641ce.pdf

دانشگاه امام صادق علیه‌السلام پژوهش‌نامه فلسفه دین (نامه حکمت) 2228-6578 23 1 2025 03 21 A New Interpretation of Bodily Resurrection in Islamic Philosophy Inspired by Functionalism in the Philosophy of Mind ارائۀ معنایی جدید از معاد جسمانی در فلسفۀ اسلامی با الهام از کارکردگرایی در فلسفۀ ذهن 13 30 77637 10.30497/prr.2025.246336.1918 FA سید طه باقی زاده بافقی دانشجوی دکتری فلسفه و کلام، گروه فلسفه، دانشگاه علامۀ طباطبائی، تهران، ایران. 0009-0008-6641-9919 سعید انواری دانشیار، گروه فلسفه، دانشگاه علامۀ طباطبائی، تهران، ایران. 0000-0002-9402-880X Journal Article 2024 05 18 In Islamic philosophy, sensible objects are perceived indirectly, while what is perceived directly is the form that arises in common sense (Phantasia). Although Islamic philosophers differ on how forms arise in the common sense, they agree that the emergence of a form in the common sense is equivalent to sensory perception. They explain the sensory representation of supernatural beings on this basis, positing that, in a process inverse to the direct observation of material objects, an image from the unseen realm (rather than from the five material senses) is imprinted in the common sense, thereby allowing the supernatural being to be sensorily represented and perceived. On the other hand, according to functionalism in the philosophy of mind, sensory perception is defined as whatever fulfills the functional role of sensory perception. Since sensory experience without bodily mediation is identical to that which occurs through the body, the motivating factor for sensory perception can be non-corporeal. Thus, a human can, epistemologically speaking, have sensory and bodily perception without needing a material (corporeal) body. Consequently, a human can be considered capable of sensory perception even in a non-material realm, and for this reason, bodily resurrection remains meaningful. This is because the corporeality of resurrection lies in the human having a sensory experience of their body and bodily pleasures/pains on the Day of Judgment, rather than necessarily requiring a physical body or material realization. در فلسفۀ اسلامی اشیاءِ محسوس مدَرک بالعرض به شمار می‌آیند و مدَرک بالذات صورتی است که در حس مشترک پدید می‌آید. گرچه فلاسفۀ اسلامی در مورد نحوۀ پدید آمدن صورت در حس مشترک اختلاف نظر دارند، اما بر این مطلب متفق‌اند که پدید آمدن صورت در حس مشترک معادل ادراک حسی است. ایشان تمثّل حسی موجودات غیبی را بر این اساس تبیین می‌کنند، بدین نحو که در فرایندی معکوس نسبت به فرایند مشاهدۀ مستقیم اشیاء مادی، تصویری از جانب غیب (و نه از طرف حواس پنجگانۀ مادی) در حس مشترک نقش می‌بندد و بدین ترتیب موجود غیبی به نحو حسی متمثل و ادراک می‌شود. از طرف دیگر، بر اساس نظریۀ کارکردگرایی در فلسفۀ ذهن، ادراک حسی هر چیزی است که کارکرد ادراک حسی را ایفا کند. از آنجا که تجربۀ حسی بدون وساطت جسم عیناً همان است که به واسطۀ جسم رخ می‌دهد، عامل محرّک برای ادراک حسی می‌تواند امری غیرجسمانی باشد. بنابراین انسان می‌تواند بدون نیاز به بدن مادی (فیزیکی و جسمانی)، از حیث معرفت‌شناختی ادراکی حسی و جسمانی داشته باشد. لذا می‌توان انسان را حتی در نشئه‌ای غیرمادی دارای ادراک حسی دانست، و به همین جهت معاد جسمانی خواهد بود، زیرا جسمانی‌ بودن معاد به این است که انسان در روز قیامت درک و تجربه‌ای جسمانی از بدن خود و لذات/آلام جسمانی داشته باشد، نه این ‌که لزوماً تحقق جسمانی بیابد و واجد بدن فیزیکی باشد.

https://prrj.isu.ac.ir/article_77637_8d864daca124fe23e715076b02213121.pdf

دانشگاه امام صادق علیه‌السلام پژوهش‌نامه فلسفه دین (نامه حکمت) 2228-6578 23 1 2025 03 21 The Impact of the Doctrine of Redemption in Catholicism on Mahmoud Ayoub's Theory of Redemptive Suffering in Islam تأثیر نظریه رهایی‌بخشی در آیین کاتولیک بر نظریه محمود ایوب با عنوان رنج رهایی‌بخش در اسلام 31 46 77639 10.30497/prr.2024.245542.1880 FA محمدمهدی کشاورز مروجی دانش‌آموخته دکتری کلام اسلامی، دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران. 0000-0001-6333-8381 کریستوفر پل کلوهسی استاد، مؤسسه پاپی مطالعات عربی و اسلامی، رُم، ایتالیا. 0009-0002-4929-9333 رسول رسولی پور دانشیار گروه فلسفه، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران. 0000-0002-3157-4715 Journal Article 2023 12 09 This paper investigates the impact of the doctrine of redemption in Catholic theology on Mahmoud Ayoub's theory of redemptive suffering in Islam. In this regard, we need to understand how Christian theological views of Jesus Christ’s redemptive work affected and inspired Ayoub, and how the Christian terminology in this area helps him to model his thoughts. Therefore, the main question of this research is: How has Ayoub’s model of Islamic redemption been inspired by Christian theological teachings? Then, three important realms in Christian teachings that have the possibility to inspire Ayoub in his theory, i.e. terminology, functionality, and the role of enduring suffering, will be studied. In the first realm, Ayoub’s definition of redemption does not fully adhere to the Judeo-Christian understanding, as he offers a broad definition to avoid potential conceptual challenges. In the second realm, as just as Christ liberates humanity from the slavery of sin, intercession in Ayoub’s theory, saves the sinners from punishment. As a result, despite differences between Islamic and Christian perspectives on sin classification, redemption in both faiths involves deliverance from sin. Finally, the third area claims that the sufferings of Jesus Christ and Imam Husayn have been a main source of inspiration for Ayoub’s theory of Redemptive Suffering in Islam, however, enduring suffering alone cannot lead to redemption. این مقاله به بررسی چگونگی تأثیرگذاری آموزه رهایی‌بخشی در الهیات کاتولیک بر نظریه محمود ایوب با عنوان رنج رهایی‌بخش در اسلام می‌پردازد. در این راستا، ما نیاز داریم تا دریابیم که چگونه دیدگاه‌های الهیاتی مسیحیت پیرامون عمل رهایی‌بخش مسیح (ع)، الهام‌بخش ایوب بوده و چگونه اصطلاح‌شناسی مسیحیت به کمک ایوب در مدل‌سازی افکارش می‌آید. بنابراین سؤال اصلی این پژوهش عبارت ست از این که مدل رنج رهایی‌بخش ایوب چگونه از آموزه‌های الهیات مسیحی تأثیر پذیرفته است؟ بر این اساس، ابتدا سعی می‌شود نظریه ایوب به اختصار معرفی شود. سپس، سه قلمرو مهم که بر اساس الهیات مسیحی دارای ظرفیت الهام‌بخشی برای ایوب هستند بررسی می‌شود. این سه قلمرو عبارت‌اند از اصطلاح‌شناسی، کارکرد نظریه و نیز نقش تحمل رنج‌ها در رهایی‌بخشی. در قلمرو نخست، تعریف ایوب از رهایی‌بخشی به فهم یهودی-مسیحی از این اصطلاح چندان وفادار نبوده و سعی کرده با ارائه تعریفی عام از ورود اشکالات احتمالی جلوگیری کند. در قلمرو دوم، کارکرد نظریه ایوب با مبانی مسیحیت اشتراک عمده‌ای دارد؛ همان طور که مسیح انسان را از بردگی گناه نجات می‌دهد، شفاعت نیز به کمک گناهکاران برای نجات از کیفر گناهان خواهد آمد. در نتیجه، با وجود دیدگاه‌های متفاوت اسلام و مسیحیت در مورد تقسیم‌بندی گناهان، رهایی‌بخشی در هر دو مورد از گناه رخ می‌دهد. در نهایت، قلمرو سوم به این مطلب می‌پردازد که تحمل رنج‌ها و مصائب توسط مسیح (ع) و امام حسین (ع) الهام‌بخش اساسی ایوب در نظریه رنج رهایی‌بخش در اسلام بوده است، هرچند تحمل رنج به تنهایی نمی‌تواند موجب رهایی‌بخشی باشد.

https://prrj.isu.ac.ir/article_77639_3b1c5c1af74b201c66819466f25f0c4b.pdf

دانشگاه امام صادق علیه‌السلام پژوهش‌نامه فلسفه دین (نامه حکمت) 2228-6578 23 1 2025 03 21 A Sketch of Religious Philosophy in al-Farabi's Thought, Focusing on the Treatise Fī ʾAghrāḍ Mā Baʿd al-Ṭabīʿa طرحی از فلسفه دینی در اندیشه فارابی با تمرکز بر «رساله فی أغراض مابعدالطبیعه» 47 64 77640 10.30497/prr.2024.245196.1866 FA سید محسن حسینی دانش‌آموخته دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجائی، تهران، ایران. 0009-0002-0827-5976 عین اله خادمی استاد گروه الهیات، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجائی، تهران، ایران. 0000-0001-6704-4014 عبدالله صلواتی استاد گروه الهیات، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجائی، تهران، ایران. 0000-0001-6401-0003 Journal Article 2023 09 22 Al-Farabi’s philosophy represents an intelligent synthesis of select Qur’anic verses and references, certain elements of Greek philosophical heritage, and his own creative contributions. This form of composition predates al-Farabi and is known as “religious philosophy”. In this tradition, the doctrinal principles of each Abrahamic faith are assumed as foundational for their respective adherents, and then among philosophical teachings, those that do not contradict these foundational principles are integrated into a coherent religious-philosophical system. We argue that an early approach to religious philosophy within the Islamic intellectual tradition can be observed in al-Farabi’s treatise Fī ʾAghrāḍ Mā Baʿd al-Ṭabīʿa (On the Aims of Metaphysics). In this work, he first identifies Allah as the absolute being (al-mawjūd al-muṭlaq) and regards that branch of metaphysics which investigates the origin of existence as deserving the title of divine science. He then designates the primary subject of metaphysics as absolute being itself. From these two premises, al-Farabi concludes that divine science, in a sense, is identical to metaphysics. This interpretation led to a transformation of metaphysics into theology within the Islamic intellectual tradition. However, this does not mean that Allah became the sole subject of Islamic philosophy; rather, Allah—as the origin of existence—became its central axis, thereby integrating key theological concepts such as prophethood and resurrection into Islamic philosophical discourse. The second part of this study examines the influence of al-Farabi’s idea of religious philosophy on his other works. It demonstrates that some of his most significant treatises, including Al-Madīna al-Fāḍila, Al-Siyāsa al-Madaniyya, and his treatises Al-Jam‘, Al-Milla, and Al- Ḥurūf, were composed with this philosophical-religious framework in mind. فلسفه فارابی برساختی هوشمندانه از پاره‌ای آیات و اشارات قرآنی و بعضی آموزه‌های میراث فلسفه یونانی است که سهم خلاقیت‌های این فیلسوف نیز در آن محفوظ است. این نوع تألیف قبل از فارابی سابقه داشته و به فلسفه دینی نام‌بردار است. در این الگوی فکری (فلسفه دینی) اصول اعتقادی موجود در هر یک از ادیان ابراهیمی (برای پیروان هر کدام از این ادیان) به عنوان اصل مفروض در نظر گرفته می‌شود و از میان آموزه‌های فلسفی، آنهایی که با این اصول موضوعه تقابل نداشته باشند، در برساخت یک نظام فلسفی دینی با تنظیمی سازگار مورد استفاده قرار می‌گیرند. به زعم ما، می‌توان طرح اولیه‌ای از نزدیک شدن به فلسفه دینی در عالم اسلام را در رساله فی أغراض مابعدالطبیعة فارابی مشاهده کرد. او در این رساله ابتدا الله را مبدأ موجود مطلق دانسته و آن بخشی از مابعدالطبیعه را که عهده‌دار بررسی مبدأ موجودات است شایسته نام علم الهی می‌داند. در ادامه، موضوع اول مابعدالطبیعه را موجود مطلق معرفی می‌کند. فارابی از این دو مقدمه نتیجه می‌گیرد که علم الهی به وجهی همان مابعدالطبیعه است. این برداشت وی منجر به دگردیسی مابعدالطبیعه به الهیات در عالم اسلام شده است. این هرگز به معنای آن نیست که الله موضوع فلسفه اسلامی شده باشد، بلکه می‌توان گفت الله (به عنوان مبدأ وجود) محور فلسفه اسلامی و اندیشه توحیدی قرار گرفته و به تبع آن مفاهیم اصلی اعتقادی مانند نبوت و معاد وارد فلسفه اسلامی می‌شود. به علاوه می‏توان خطوط برجسته از طرح فلسفه دینی را در آثار دیگر این فیلسوف مانند آراء أهل المدینة الفاضلة، السیاسة المدنیة، و رساله‌های الجمع، الملة و الحروف مشاهده کرد. این امر بیانگر آن است که الگوی فلسفه دینی در حکم بن‏مایه و اندیشه بنیادین در نگارش آثار فارابی بوده است.

https://prrj.isu.ac.ir/article_77640_32348fb0a2c17763acb4e425e1f11c24.pdf

دانشگاه امام صادق علیه‌السلام پژوهش‌نامه فلسفه دین (نامه حکمت) 2228-6578 23 1 2025 03 21 Evidential Challenges of an Agnostic for Theists and Atheists چالش‌های قرینه‌گرایانۀ لاادری‌گرا پیش‌روی معتقدان 65 81 77641 10.30497/prr.2025.246524.1931 FA غلامحسین جوادپور استادیار گروه کلام، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، تهران، ایران. 0009-0006-2105-937X Journal Article 2024 06 19 Agnostics maintain that one cannot/should not arrive at either an affirmative or negative belief regarding the existence of God, and the correct epistemological approach on this matter is suspension of judgment. This approach typically emerges within an evidentialist framework, where the epistemic validity of a proposition depends on the proofs and supporting evidence. If the available evidence fails to decisively affirm or deny the proposition, then the appropriate response is silence. From the agnostic perspective, the theism/atheism dichotomy is problematic for three reasons: (1) Theistic and atheistic beliefs are neither presuppositions nor basic and self-justifying propositions; (2) There is insufficient evidence to support either position, and all purported evidence is flawed or invalid; (3) Even if the evidence is considered successful, the arguments on both sides ultimately balance out, leading to epistemic equivalence. Consequently, all epistemic paths lead to the suspension of judgment, and neither theism nor atheism can claim valid epistemic justification. However, the agnostic position may be excessively stringent. The wholesale rejection of all evidence and the claim that the arguments are perfectly balanced risk leading to a form of radical skepticism. Moreover, by refusing to acknowledge the approach of the believers, agnosticism disregards the rationality of theists and atheists alike, failing to recognize the intellectual virtues that may underlie their respective positions. لاادری‌گراها معتقدند در باب وجود خدا نمی‌توان/ نباید به باور ایجابی یا سلبی دست یافت و رویکرد معرفتی درست و موجه در این زمینه، توقف است. شکل‌گیری چنین رویکردی اغلب در بستر قرینه‌گرایانه رخ می‌دهد. هنگامی که اعتبار معرفتی یک گزاره به قرائن و شواهد پشتیبان آن باشد، اگر قرائن نتوانند سلب یا ایجاب گزاره را تعیّن بخشند، آنگاه درباب آن باید سکوت کرد. لاادری‌گرا نسبت به دوگانه خداباوری/خداناباوری معتقد است آنها: (1) نه پیش‌فرض هستند نه گزاره پایه و خودموجه؛ (2) شواهد کافی به سود هیچ‌یک وجود ندارد و شواهد ادعایی جملگی مخدوش و نامعتبر هستند؛ (3) اگر شواهد را موفق بدانیم، درنهایت و پس از وزن‌دهی متکافئ هستند. بنابراین همه مسیرهای معرفتی به توقف داوری ختم می‌شوند و نه خداباوری و نه خداناباوری نمی‌توانند توجیه معرفت‌شناختی معتبری داشته باشند. با این حال، نگاه لاادری‌گرایانه بیش از اندازه سخت‌گیرانه است و خدشه در همه شواهد و ادعای هم‌وزنی آنها، چه ‌بسا او را به شکاکیت فراگیر بکشاند. ضمن این که لاادری‌گرا، با به رسمیت نشناختن رویکرد باورمندان، معقولیت ایشان و اتصاف آنها به فضایل فکری را نادیده می‌گیرد و همه را در نیل به اعتقاد سلبی یا ایجابی تخطئه می‌کند.

https://prrj.isu.ac.ir/article_77641_23ea2eb8248f97b74d76f501d1d17acb.pdf

دانشگاه امام صادق علیه‌السلام پژوهش‌نامه فلسفه دین (نامه حکمت) 2228-6578 23 1 2025 03 21 Inliteration of Islamic Revelation and the Idea of Divine Language زبانی‌شدنِ وحی و ایدۀ زبان توقیفی 83 100 77642 10.30497/prr.2025.246473.1927 FA حامد قدیری استادیار گروه فلسفه دین، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران. 0000-0001-9522-985X Journal Article 2024 06 09 In comparative theology, some scholars have drawn an analogy between the person of Christ and the Qur’an, suggesting that both possess a divine nature—Christ through incarnation and the Qur’an through inliteration. However, just as the doctrine of incarnation struggles to explain how the infinite can be present in the finite, this analogy raises a corresponding challenge for inliteration. Assuming the validity of this comparison, this paper explores whether a resolution to this challenge is possible. One potential response is the “idea of divine language,” which posits that language itself originates in the divine realm. This view could explain how the Qur’an, as the Word of God, can be fully divine while existing in linguistic form, since the linguistic form itself is divine. However, this solution does not extend to incarnation, which involves the presentation of the infinite in matter. Nevertheless, the idea of divine language faces two significant objections: firstly, it leads to the incomprehensibility of revelation; secondly, it faces historical-phenomenological implausibility. در الهیات تطبیقی، قولی مبنی بر تناظر شخص مسیح و قرآن وجود دارد؛ چه هر دو اموری الهی هستند که یکی در قالب تجسد به ساحت بشری آمده و دیگری در قالب فرایند زبانی‌شدن (نزول). اما از آنجا که آموزۀ تجسد در مسیحیت با چالش چگونگی حلول امر نامتناهی در امر متناهی مواجه است، به نظر می‌رسد که پذیرش چنین تناظری می‌تواند چالش متناظری را برای فرایند زبانی‌شدن ایجاد کند. پس با فرض وجود تناظر میان شخص مسیح و قرآن، آیا می‌توان مفری از چالشی که در برابر فرایند زبانی‌شدن ایجاد شده پیدا کرد؟ در این مقاله استدلال می‌شود که یکی از پاسخ‌های احتمالی به این چالشْ تمسک به «ایدۀ زبان توقیفی» و مشخصاً پذیرش منشأ الهی برای زبان است. این پاسخ در مورد زبانی‌شدن جریان دارد، اما در مورد تجسد، از آنجا که حلول در ماده اتفاق می‌افتد، جریان نخواهد داشت. اما در ادامه، پس از توضیح نحوۀ حلِ چالش یادشده، نشان داده خواهد شد که این ایده، از حیثِ انتقال منشأ زبان به ساحت الهی، دست‌کم با دو نقد جدی مواجه خواهد بود: یکی نقد مبتنی بر فهم‌ناپذیریِ وحی و دیگری نقد مبتنی بر عدم‌مقبولیتِ تاریخی-پدیدارشناختی.

https://prrj.isu.ac.ir/article_77642_d56bb4d7a5383889a688cc74a2e80795.pdf

دانشگاه امام صادق علیه‌السلام پژوهش‌نامه فلسفه دین (نامه حکمت) 2228-6578 23 1 2025 03 21 The Influence of Swedenborgian Experiences on Kant's Thought تأثیر تجربیات سوئدنبرگی بر اندیشۀ کانت 101 122 77656 10.30497/prr.2024.246374.1921 FA امیدرضا جانباز استادیار گروه فلسفه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران 0000-0002-0431-554X مهدی شجاعیان فرد دانشجوی کارشناسی ارشد منطق فلسفی، گروه فلسفه و حکمت و منطق، دانشگاه تربیت مدرس، تهران. ایران. 0009-0000-8893-8607 Journal Article 2024 05 25 The conventional interpretation of Kant's critical philosophy, which emphasizes his response to Hume's empiricism and delineates the limits of knowledge, overlooks this crucial point that Kant's entire thought cannot be fully examined without considering his concern for conceptualizing the noumenal world and its relation to the phenomenal world. Contrary to the tenets of the Enlightenment, Kant grappled with Swedenborg's mystical experiences, realizing that the phenomenal indeterminacy of the object of such experiences does not negate their possibility of existence and significance. This recognition compelled Kant to integrate the formulation of the noumenal world and its connection to the phenomenal world within his critical system. Despite strong denials, one could argue that the influence of Swedenborg's thought on the overall structure and some of Kant's ideas and concepts is notable enough to raise questions about the similarities between his system and that of the great Swedish mystic. This inquiry, using a hermeneutic approach, invokes Swedenborgian teachings, concepts, and terminologies in comparison with elements of critical philosophy, highlighting both similarities and differences. Among the notable similarities are the distinctions and correlations between the phenomenal and noumenal worlds, the subjectivity of the concepts of space and time, the proportionality of actions to the moral law as a primary condition for attaining the highest good, and the concept of the kingdom of ends. While these parallels may reflect the depth of the influence of Swedenborgian experiences on the Kantian system or the possibility of a shared origin, they do not undermine the originality of Kant's philosophy. خوانش مرسوم از فلسفۀ نقادی کانت، با تأکید بر واکنش به تجربه‌گرایی هیوم و ترسیم حدود شناخت، از این مهم غفلت می‌کند که کلیت اندیشه کانت را نمی‌توان بدون دغدغۀ توجیه و تلاش برای مفهوم‌پردازی جهان نومنال و نحوۀ ارتباط آن با جهان پدیداری مطالعه کرد. آشنایی با تجربیات عرفانی سوئدنبرگ در دورۀ پیشانقدی، صرف نظر از تعالیم دینی، کانت را، بر خلاف اقتضای روشنگری، در این کشمکش قرار داد که عدم تعین پدیداریِ متعلقات چنین تجربیاتی امکان وجود و نقش تعیین‌کننده‌شان را نفی نمی‌کند. اهمیت این معنا کانت را بر آن داشت تا صورت‌بندی جهان نومنال و بررسی ارتباط آن‌ با جهان پدیداری را در طرح نظام نقادی خود بگنجاند. با تمام سرسختی‌ها در انکار، می‌توان ادعا کرد که بیننده تأثیر گستردۀ تجربیات و ساختار اندیشۀ سوئدنبرگ بر نظام نقادی را گواهی می‌دهد. نشانه‌های تأثیرپذیری ساختار کلی و برخی ایده‌ها و مفاهیم نظام کانت از بینش‌های سوئدنبرگ تا به حدی است که اتهام مشابهت نظام وی با اندیشه‌های عارف بزرگ سوئدی را برانگیخت. خوانش هرمنوتیکی این جستارْ آموزه‌ها و مفاهیم و اصطلاحات سوئدنبرگی را در مقایسه با عناصر فلسفۀ نقادی فرامی‌خواند، و ضمن نشان دادن وجوه شباهت، بر تفاوت آنها تأکید می‌کند: تمایز و تطابق جهان پدیداری و جهان نومنال، سوبژکتیو بودن ایدۀ زمان و مکان، عدم امکان بازنمایی امر نومنال، تناسبِ کمالی میان افعال و قانون اخلاق به مثابه شرط اصلی تحقق خیر برین، و ملکوت غایات از جملۀ این شباهت‌های احتمالی است، که اگرچه عمق تأثیرگذاری تجربیات سوئدنبرگی بر نظام کانتی و یا هم‌منشأ بودن آنها را نشان می‌دهد، اما اصالت نظام وی را مخدوش نمی‌سازد.

https://prrj.isu.ac.ir/article_77656_3df8142f7e6ce461f3969c5b938c39bd.pdf

دانشگاه امام صادق علیه‌السلام پژوهش‌نامه فلسفه دین (نامه حکمت) 2228-6578 23 1 2025 03 21 Some Critical Observations on Park’s Refusal of de Ray’s Argument against Metaphysical Naturalism نقدی بر ردیۀ پارک بر استدلالِ دی‌رِی علیه طبیعت‌گرایی متافیزیکی 123 136 77652 10.30497/prr.2024.246761.1939 FA سیدمحمدمهدی اعتمادالاسلامی بختیاری استادیار گروه مطالعات علم و فناوری، دانشکدۀ مدیریت، علم و فناوری، دانشگاه صنعتی امیرکبیر، تهران، ایران. 0009-0006-9214-1792 Journal Article 2024 08 03 Christophe de Ray (2022) in “A New Epistemological Case for Theism” develops a new argument against metaphysical naturalism. He bases the first premise of this argument at least on two assumptions: (i) IBE requires the metaphysical belief, i.e. the belief that states of affairs generally have explanations, and (ii) there can be no causal relationship between the explainability of states of affairs and the metaphysical belief. Rejecting these assumptions, Park (2023) argues that (a) the metaphysical belief requires IBE, and (b) the states of affairs cause the metaphysical belief. This paper critically examines Park’s lines of argument. Firstly, it will be argued that his arguments against (i) carry ambiguities with themselves. Moreover, it is shown that Park’s arguments for (a) are problematic since he confuses the epistemological and ontological applications of the notion of explainability, in addition to the confusion between the process of forming a belief and justifying it. Last but not least, it is argued that his argument for (b) confuses the cause of metaphysical belief and the reason for it. کریستوف دی‌رِی (2022) در مقالۀ «یک مورد جدیدِ معرفت‌شناختی به سودِ خداباوری» استدلالی نو در ردِ طبیعت‌گراییِ متافیزیکی ارائه می‌دهد. او مقدمۀ نخستِ این استدلال را دست‌کم بر دو رکن استوار می‌کند. رکن نخست نیازمندیِ استنتاجِ بهترین تبیین (IBE) به «باورِ متافیزیکی» است. این باور بدین معناست که وضعیت‌های امور در جهان به طور کلی تبیین دارند. رکن دیگر آن است که این تبیین‌پذیریِ وضعیت‌های امور در جهان نمی‌تواند علتِ باورِ متافیزیکی باشد. در سوی مقابل، سی‌یِنوگ‌بِی پارک (2023)، ضمن ردِ ارکان یادشده، استدلال می‌کند که اولاً «باورِ متافیزیکی» به IBE نیاز دارد و ثانیاً تبیین‌پذیریِ وضعیت‌های امور در جهان، علتِ باورِ متافیزیکی است. پژوهش پیش روی، به نقد دیدگاه پارک می‌پردازد. نخست نشان می‌دهیم که استدلالِ پارک علیه نیازمندیِ IBE به باورِ متافیزیکی ابهام‌های اساسی دارد. همچنین استدلال می‌کنیم که استدلال‌های او به سودِ نیازمندیِ باورِ متافیزیکی به IBE با دو مشکلِ (1) خلط میانِ روندِ شکل‌گیریِ یک باور و فرآیند توجیهِ آن و (2) خلط میانِ جنبۀ هستی‌شناختیِ تبیین‌پذیری و جنبۀ معرفت‌شناختیِ آن روبرویند. افزون بر اینها نشان داده می‌شود که استدلالِ پارک به سودِ رابطۀ علی میانِ تبیین‌پذیریِ وضعیت‌های امور در جهان و باورِ متافیزیکی، در اساس، خلطِ میان علتِ باورِ متافیزیکی و دلیلِ باور به آن است.

https://prrj.isu.ac.ir/article_77652_173ac47291dba8b597b70da592a29f2f.pdf

دانشگاه امام صادق علیه‌السلام پژوهش‌نامه فلسفه دین (نامه حکمت) 2228-6578 23 1 2025 04 06 A Critical Study of al-Sharīf al-Raḍī’s Theological Views about God in Talkhīṣ al-Bayān ʿan Majāzāt al-Qurʾan تحلیل نقادانۀ دیدگاه‌های کلامی شریف رضی دربارۀ خداوند در کتاب تلخیص البیان عن مَجازات القرآن 137 153 77655 10.30497/prr.2025.246260.1916 FA امیر ذوقی استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه امام صادق علیه السلام، تهران، ایران. 0009-0005-8538-5687 Journal Article 2024 05 09 Al-Sharīf al-Raḍī, the renowned Shia scholar and poet of the 10th century, mostly known for his compilation of Nahj al-Balāgha, has authored a big commentary on the Holy Quran named Ḥaqāʾiq al-Taʾwīl fī Mutashābih al-Tanzīl (The Realities of Metaphorical Interpretation in the Ambiguous Verses of Revelation) and summarized it later in Talkhīṣ al-Bayān ʽan Majāzāt al-Qurʼan (A Summary of the Clarification on the Metaphors of the Quran). Being a disciple of Qāḍī ʿAbdul-Jabbār in theology and hence becoming acquainted with Muʽtazilite theological views, he interpreted the verses that imply anthropomorphism and injustice of God in accordance with Muʽtazilite school. In this paper, while investigating al-Raḍī's theological presuppositions in the interpretation of the Quran, especially that of metaphor's extent, we criticize them in comparison with antagonist views. According to this study, the most important neglected aspects in al-Raḍī's commentary which led to his excessive metaphorical exegesis are as follows: (1) acknowledgement of analogical metaphors, (2) the feasibility of allegorical exegesis, (3) interpretation according to the esoteric aspect of the world, and (4) interpretation in accordance with the theory of the designation of the words for the spirits of meaning. شریف رضی، ادیب و عالم نامدار شیعی در سدۀ چهارم که بیشتر به جهت تدوین نهج البلاغه شهرت دارد، تفسیر بزرگی بر قرآن کریم با عنوان حقائق التأویل فی متشابه التنزیل دارد که گزیده‌ای از آن را در کتاب تلخیص البیان عن مَجازات القرآن به ودیعت نهاده است. از آنجا که او در علم کلام شاگرد قاضی عبدالجبّار همدانی بود و با آرای معتزله آشنایی کامل داشت، آیات موهم تشبیه، تجسیم و تجویر را بنا بر مشرب معتزلی تأویل می‌کرد. در این مقاله ضمن پی‌جویی دیدگاه‌های کلامی او دربارۀ افعال و صفات خداوند، تلاش می‌کنیم با توجه به دیدگاه‌های رقیب، نظرات او را به خصوص دربارۀ دامنۀ مَجاز در تفسیر آیات قرآن کریم در سنجۀ نقد قرار دهیم. بر این پایه مهم‌ترین مواردی که در عقل‌گرایی اعتزالی شریف رضی مغفول بوده و موجب افراط او در تأویل شده، عبارت‌اند از: امکان حمل بر استعارۀ تمثیلیه و تفسیر تمثیلی، تفسیر بر اساس حقیقت باطنی عالم، و تفسیر با توجه به روح معنا.

https://prrj.isu.ac.ir/article_77655_0ee45e13f3ae8584d9d8d7e1d5214b97.pdf

دانشگاه امام صادق علیه‌السلام پژوهش‌نامه فلسفه دین (نامه حکمت) 2228-6578 23 1 2025 03 21 The Problem of Evil in Euteleology Based on the Viewpoints of Bishop & Perszyk مسئله شر در الهیات نیک-غایت‌انگار با تأکید بر آرای جان بیشاپ و کن پرسزیک 155 169 77653 10.30497/prr.2025.247631.1972 FA سیاوش اسدی استاد همکار، کالج انطاکیه، اوهایو، ایالات متحده آمریکا 0000-0001-7012-6109 Journal Article 2024 12 05 In addressing "the logical problem of evil," theistic philosophers have sought to demonstrate the logical compatibility of evil and the existence of God. However, most of the defenses presented in this context which are based on the presumption of a personal God, have been criticized and questioned. This issue has led thinkers such as Bishop & Perszyk to propose an alternative conception of God while maintaining Christian doctrines. According to them, the least contentious conception of God can be articulated within the framework of euteleology. This theological view, which is based on a particular interpretation of an impersonal God, sees the world as a purposeful whole without the need for a supernatural creator, moving towards its ultimate end, namely, love or the highest good. However, this does not imply that the highest good will eventually be realized, but rather that it is already actualized and present within the reality of all beings. In this view, evils manifest as natural consequences of the unfolding of the physical world towards the highest good, without God being the cause or responsible for their existence. برای برون رفت از چالش «شر موجود»، که در قالب برهان منطقی شر مطرح می‌شود، فیلسوفان خداباور سعی در نشان دادن سازگاری منطقی شر و وجود خداوند داشته‌اند. اما عمده دفاعیات مطرح‌شده در این زمینه، که بر اساس پیش‌فرض خدای متشخص ارائه شده‌اند، مجدداً به چالش کشیده شده و اعتبار آنها مورد خدشه واقع شده است. این مطلب متفکرانی مانند بیشاپ و پرسزیک را بر آن داشته که پیشنهاد تصور جایگزین از خداوند را ضمن حفظ آموزه‌های مسیحی در آن مطرح کنند. به نظر آنها کم‌چالش‌ترین تصوری که می‌توان از خداوند ارائه داد در قالب الهیات نیک-غایت‌انگار بیان می‌شود. این نوع الهیات، که بر تعبیر خاصی از خدای نامتشخص استوار است، جهان را به عنوان یک کل هدفمند و بدون خالقِ فراطبیعی می‌نگرد که به سوی غایت خود، یعنی عشق یا خیر اعلی، در سریان است. اما نه به این معنا که خیر اعلی در نهایت محقق خواهد شد، بلکه بالفعل محقق و در واقعیت همه موجودات جاری است. بر این مبنا، شرور به عنوان نتایج طبیعی سیروت عالم فیزیکی به سوی خیر اعلی بروز می‌کنند، در حالی که خداوند علت یا مسئول وجود آنها نیست.

https://prrj.isu.ac.ir/article_77653_bf5e400e9954db97a42a4c597a886716.pdf

دانشگاه امام صادق علیه‌السلام پژوهش‌نامه فلسفه دین (نامه حکمت) 2228-6578 23 1 2025 03 21 Islam and the Problem of Evil: A Bibliographic Survey of English-Language Scholarship اسلام و مسئله شرّ: بررسی مختصر کتاب‌شناسی آثار اصلی موجود به زبان انگلیسی 171 179 77654 10.30497/prr.2025.247947.1989 FA سعیده میرصدری پژوهشگر پسادکتری، دانشکده الهیات کاتولیک، دانشگاه بن، بن، آلمان 0000-0001-9870-2681 Journal Article 2024 12 10 The human catastrophes of World War II, along with the experience of the Holocaust—occurring after the dominance of Enlightenment rationality and its associated values—gave rise to profound existential and philosophical questions. These inquiries led to the emergence of a robust discourse on evil within the Western philosophical and theological traditions. In this context, atheistic philosophers questioned the rationality of traditional theism and its approach to the problem of evil. Additionally, anti-theodicy movements emerged, condemning any attempt to justify evils as shameful and morally indefensible. Against this backdrop, Jewish and Christian theologians, along with theistic philosophers, engaged in a reevaluation of their religious traditions, offering more resilient responses to the problem of evil. However, in the Islamic world, scholars have shown relatively little interest in such a reexamination. This paper provides a brief survey of contemporary works on Islam and the problem of evil, demonstrating that the few existing studies often reiterate classical and traditional responses or dismiss the discourse on evil as a Western and foreign concern. The conclusion drawn from this analysis is that Islamic theology still needs to address the existential and human dimensions of evil and to offer practical responses to this enduring challenge. فجایع انسانی حاصل از جنگ جهانی دوم و همچنین تجربۀ کشتارهای دسته‌جمعی یهودیان که پس از دوران حاکمیت عقل روشنگری و ارزش‌های شکل‌گرفته از آن رخ داده بود، به پرسش‌های وجودی و فلسفی بسیاری انجامید که منجر به شکل‌گیری گفتمان شر در سنت فلسفی و الهیاتی غرب گردید. در این فضا، فلاسفه ملحد در معقولیت خداباوری سنتی و دیدگاه آن نسبت به مسئلۀ شرّ تردید نمودند. همچنین جریان‌های ضدتئودیسه نیز شکل گرفتند که هر گونه تلاش برای توجیه شرور را شرم‌آور و غیراخلاقی می‌خواندند. در این پس‌زمینه، متکلمان یهودی و مسیحی و فلاسفه دین‌باور به بازخوانی سنت دینی‌شان و ارائه پاسخ‌هایی با تاب‌آوری بیشتر در خصوص مسئله شرّ روی آوردند. اما در جهان اسلام متفکران مسلمان علاقه چندانی به این بازخوانی نشان ندادند. در این مقاله مختصر، با بررسی کتبی که به زبان انگلیسی در زمینه اسلام و مسئله شرّ در دوره معاصر نگاشته شده، نشان داده می‌شود که این آثار معدود نیز غالباً به واگویی همان پاسخ‌های کلاسیک و سنتی پرداخته‌اند و یا این که گفتمان شرّ را دغدغه‌ای غربی یا بیگانه قلمداد کرده‌اند. از این رو به نظر می‌رسد که الهیات اسلامی همچنان نیازمند پرداختن جدی‌تر به وجه وجودی و انسانی شرّ و ارائه پاسخ‌ها‌ی عملی بدان است.

https://prrj.isu.ac.ir/article_77654_d7d5c18f73a909f762d64e82e009c6bf.pdf

دانشگاه امام صادق علیه‌السلام پژوهش‌نامه فلسفه دین (نامه حکمت) 2228-6578 23 1 2025 03 21 Beauty and the Meaning of Life in Farabi’s Philosophy: A Reinterpretation for Contemporary Humanity زیبایی و معنای زندگی در فلسفه فارابی: بازتعریفی برای انسان معاصر 181 199 77666 10.30497/prr.2025.247897.1986 FA ریحانه داودی کهکی دانش‌آموخته دکتری فلسفه و کلام اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. 0009-0004-3834-763X رسول رهبری غازانی دانشجوی دکتری فلسفه دین، دانشگاه استانبول، استانبول، ترکیه 0000-0001-6620-2340 Journal Article 2024 12 22 The question of life’s meaning has always been a fundamental challenge in philosophy. Two major perspectives dominate this discourse: one views life’s meaning as something to be discovered within the metaphysical order of existence, while the other considers it a construct shaped by personal experiences and self-created values. This paper examines Farabi’s philosophical system to address this debate through the lens of the relationship between beauty and the meaning of life. Farabi presents beauty not merely as an aesthetic concept but as a pathway to attaining happiness and uncovering truth. In his view, real beauty manifests across different ontological levels, from the sensory to the intellectual, guiding human beings toward harmony with metaphysical reality. This study demonstrates that, in Farabi’s framework, beauty plays a dual role: on one hand, it serves as a means to discover the objective meaning of life through alignment with the Active Intellect; on the other, it allows individuals to reproduce and manifest meaning within their particular experiences. Thus, Farabi’s philosophy not only affirms the discovery of meaning but also grants a role to personal experience in realizing this meaning. The findings of this study suggest that by providing a intellectual and ontological structure for beauty, Farabi offers a resolution to the debate between the discovery and creation of life’s meaning. پرسش از معنای زندگی همواره یکی از چالش‌های اساسی فلسفه بوده است. در این زمینه دو دیدگاه عمده وجود دارد: نخست، معنای زندگی به ‌عنوان امری کشف‌کردنی که در نظم متافیزیکی هستی نهفته است، و دوم، معنای زندگی به‌ عنوان امری خلق‌شدنی که فرد آن را بر اساس تجربه‌های شخصی و ارزش‌های برساخته خود ایجاد می‌کند. با بررسی نظام فکری فارابی، در این مقاله کوشش شده به این مناقشه از منظر ارتباط زیبایی و معنای زندگی پاسخ داده شود. فارابی زیبایی را نه تنها به عنوان یک امر زیباشناختی، بلکه به عنوان مسیری برای دست‌یابی به سعادت و کشف حقیقت معرفی می‌کند. از دیدگاه او، زیبایی حقیقی در مراتب وجودی مختلف، از محسوس تا عقلی، ظهور می‌یابد و انسان را به هماهنگی با حقیقت متافیزیکی رهنمون می‌سازد. این پژوهش نشان می‌دهد که در نظام فارابی، زیبایی نقشی دوگانه ایفا می‌کند: از یک سو، راهی برای کشف معنای عینی زندگی از طریق هماهنگی با عقل فعال است، و از سوی دیگر، به فرد امکان می‌دهد تا در تجربه‌های جزئی خود معنا را بازتولید و متجلی سازد. بدین ترتیب، فلسفه فارابی نه تنها دیدگاه کشف معنا را تأیید می‌کند، بلکه جایگاهی برای تجربه‌های فردی در فرآیند تحقق این معنا قائل است. یافته‌های این پژوهش بیانگر آن است که فارابی با ارائۀ ساختاری عقلانی و هستی‌شناختی برای زیبایی، امکان حل مناقشۀ میان کشف و خلق معنا را فراهم می‌آورد.

https://prrj.isu.ac.ir/article_77666_a510f1dfb2da9c8ab0b448e12fcea031.pdf