دانشگاه امام صادق علیه‌السلام پژوهش‌نامه فلسفه دین (نامه حکمت) 2228-6578 24 1 2026 06 07 Divine Action in a Lawful World: Why Dispositional Essentialism Is the Middle Way فعل الهی در جهان قانونمند: چرا ذات‌گراییِ استعدادی راه‌حلِ میانه است؟ 143 160 78180 10.30497/prr.2026.248936.2041 FA ابراهیم آزادگان دانشیار گروه فلسفه علم، دانشگاه صنعتی شریف، تهران، ایران. 0000-0001-5639-0448 جواد درویش آقاجانی استادیار گروه علم و دین، پژوهشکده مطالعات بنیادین علم و فناوری، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران. 0000-0003-0915-4471 Journal Article 2025 09 11 This paper begins with the question of which image of “the law of nature”, namely Humean regularism, nomological necessitarianism of Armstrong, or Dispositional Essentialism, provides the most coherent framework for explicating “special divine action” without undermining scientific realism or theological concerns. Our argument rests on two criteria sets. At the level of the metaphysics of science, we discuss the distinction between laws and accidental generalizations, the warranted reliance on counterfactuals, and testability; and at the level of theology, we address the preservation of divine agency and wisdom, the independence of natural causes, the distinction between general and particular divine action, and the management of the problem of evil. Relying on this framework, we show that regularity-based views incline toward occacionalism and undermine scientific realism, while Armstrong’s necessitarianism risks dragging theology between deism and an incoherent interventionism. These deficiencies are fundamental and irremediable. By contrast, the paper defends dispositional essentialism. In this way, divine action can be understood as “fine tuning conditions” rather than contravening the law. Reading Cartwright's capacity-centered approach, the ceteris paribus clause is transformed from a weakening caveat into an explanatory condition for the manifestation of capacities. And with the Handfield's model of a “law-abiding miracle,” the uniqueness of the miracle is preserved without breaking the law. Concerning the problem of evil, this theory clears it of extraneous metaphysical puzzles and offers a more precise formulation for theological reflection. The final result is that an enhanced dispositional essentialism provides a single framework for the coexistence of divine action and natural causes. <span lang="FA">این مقاله با این پرسش آغاز می‌شود که کدام تصویر از «قانون طبیعت»، در میان انتظام‌گرایی هیومی، ضرورت‌گرایی نومولوژیک آرمسترانگ، یا ذات‌گراییِ استعدادی، بستر منسجم‌تری برای تبیین «فعل خاص الهی» فراهم می‌کند، بی آن که واقع‌گراییِ علمی و شأنِ الهیاتی مخدوش شود. استدلال ما بر دو دسته معیار استوار است. در سطحِ متافیزیکِ علم، از تمایزِ قانون و تعمیم</span><span dir="LTR">‌</span><span lang="FA">های تصادفی، اتکای موجه به شرطی‌های خلاف‌واقع و آزمون‌پذیری سخن می‌گویم؛ و در سطحِ الهیاتی، از حفظِ فاعلیت و حکمتِ خدا، استقلالِ عللِ طبیعی، تمایزِ فعلِ عام و خاص و شیوه مدیریتِ مسئله شر. با اتکا به این چارچوب نشان می‌دهیم که انتظام‌گرایی به مقارنه‌گرایی و تضعیفِ واقع‌گراییِ علمی می‌انجامد؛ و ضرورت‌گراییِ آرمسترانگ الهیات را میانِ دئیسم و مداخله‌گراییِ نامنسجم گرفتار می‌کند. این کاستی‌ها بنیادین و اصلاح‌ناپذیرند. در مقابل، مقاله از ذات‌گراییِ استعدادی دفاع می‌کند. بر اساس این دیدگاه، قانونْ صورتِ گرایش‌های درونیِ خواص است و ظهورِ آنها به «شرایطِ مناسب و فقدانِ موانع» وابسته است. بدین‌سان می‌توان فعل الهی را به منزله «تنظیم شرایط» فهمید، نه نقض قانون. با خوانش ظرفیت‌محورِ کارت‌رایت، قیدِ</span><span dir="LTR"> ceteris paribus </span><span lang="FA">از تبصره‌ای تضعیف‌کننده به شرطِ تبیینیِ ظهورِ ظرفیت‌ها بدل می‌شود؛ و با الگوی «معجزه قانون‌مدار» هندفیلد، یکتایی معجزه حفظ می‌گردد بی آن که قانون شکسته شود. ناظر به مسئله شر، این نظریه آن را از شبهات متافیزیکی پیرامونی پاک‌سازی کرده و صورت‌بندی دقیق‌تری از آن برای تأملات الهیاتی فراهم می‌آورد. نتیجه نهایی این است که نسخه تقویت‌شده ذات‌گرایی چارچوبی واحد برای هم‌افزاییِ فعل الهی و علل طبیعی عرضه می‌کند. </span> https://prrj.isu.ac.ir/article_78180_56034f6bcbf6e2980e81aefa9cb88305.pdf